14.05.2019

«ERONU TURON NAZMUL-JAVOHIRI»

«Jahon adabiyoti durdonalari» rukni bilan fors-tojik tilidan Olimjon Bo‘riyev tarjimasida nashr etilgan ana shu nomdagi kitobda (Toshkent. «O‘zbekiston», 2018 yil, 208 bet.) ulug‘ allomalar — Abu Abdullo Ro‘dakiy, Ibn Sino, Firdavsiy, Umar Xayyom, Shayx Kamol, Badri Chochiydan to hozirgi Tojikiston xalq shoiri Mo‘min Qanoatgacha, jami 95 shoir ijodi namunalari jamlangan.

Kitob muqaddimasida akademik Aziz Qayumovning ulug‘ mutafakkir Abdurahmon Jomiyning «Yusuf va Zulayho» hamda «Layli va Majnun» asarlari tarjimasiga yozgan so‘zboshisi berilgan.

Tarixiy manbalarga ko‘ra, Movarounnahrda el tinch, yurt obod, xalqlar totuvligi ta’minlangan davrda ijtimoiy yuksalish kuzatilgan, ilm-fan, adabiyot ravnaq topgan. Shu asosda «Oltin davr» yoki «Islom renessansi» (1X-X asr) maydonga kelgan. G‘aznaviylar, temuriylar, undan keyingi boburiylar davrida ham o‘ziga xos renessans kuzatilgan.

Alisher Navoiy o‘z tazkirasi — «Majolis un-nafois»da barcha forsiynavis adiblar asarini aynan (tarjima qilmasdan) keltirgan. Holbuki, Navoiy uchun ularni o‘zbek tiliga o‘girish qiyin emas edi. Endilikda fors-tojik tilidan o‘girilgan narsani (hattoki tarjimon nomini ham tilga olmasdan), masalan, Pahlavon Mahmud ruboiylarini o‘zbek tilida taqdim etish rasm bo‘lib ketgani kishini hayratga soladi.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2018 yilda Dushanbega tashrifi chog‘ida Borbad qasridan olam ahliga qarata: «Tojikiston istiqboli bu — O‘zbekiston taqdiri! O‘zbekiston istiqboli bu — Tojikiston taqdiri!» deb ikki xalq o‘tmishda biri-biriga suyanchiq bo‘lib, mushtarak madaniyat yaratganligi, dunyoda bo‘lak ikki tilda so‘zlashadigan bir xalqni topish qiyin ekaniga urg‘u bergan edi. Bu ikki xalq bir ildizdan chiqqanligi haqida ming yil avval Firdavsiy o‘z «Shohnomasi»da ko‘rsatgan. Maro xeshist bo o‘, ba xun, degan edi.

«Shohnoma»dan saboq olgan, o‘zbeku tojik bitta elat ekaniga inongan «Foniy» (Hazrat Navoiy) tojiku o‘zbek o‘rtasidagi yaqinlikni bir-birini himoyalovchi ko‘z bilan kiprikka o‘xshatgan.

Nigori turku tojikam, kunad sad xona vayrona,

Ba on chashmoni tojikonayu mijgoni turkona...

Bu bayt falsafasi shundaki, Olloh kiprikni ko‘z qorachig‘ini asrash uchun yaratgan. Shundan kelib chiqqan shoir majoziy obraz orqali o‘zbek-tojikni nazarda tutgan.

 Ota-bobolarimiz maktabu madrasalarda bilimni avval Qur’ondan boshlab, vaqti kelganda «Haftiyak», «jangnomaxonlik» va «bedilxonlik» qilishgan. Qiyin davrlarda ular birgalashib zulmatdan ziyo izlashgan.

Buxoroda Amir Abdulahadxon davrida tashkil topgan «Shuubiya» (xalqona) adabiy harakat a’zolaridan Ayniy, Fitrat, Sadri Ziyodek allomalar Ahmad Donish yoqqan ma’rifatparvarlik chirog‘i bilan «Yosh buxorolik» guruh a’zolari yo‘lini yoritib, «jadidlar»ni maydonga chorlagan. Natijada Behbudiy, Fitrat, Avloniydek allomalar birlashib, O‘rta Osiyo xalqini zulmatdan ziyoga chiqarishgan.

Beadad shukrki, mustaqillikning birinchi odimlari man etilgan kitoblarni qayta nashr etish, qo‘ldan ketgan qadriyatlarimizni tiklashdan boshlanib, bu yo‘lda ko‘p ishlar bajarildi. Ammo mumtoz adabiyotdan 70 yil foydalanmaganligimiz savodxonlikka yomon ta’sir qilgani bois, qadimiy adabiyotda, Navoiy asarlarida ishlatilgan yuzlab so‘zlar biz uchun «notanish» bo‘lib qoldi. Arxaistik matnlarni o‘qib, yangi imloga o‘tkazishimiz qiyinlashdi.

Olimjon Bo‘riyev ona tili – o‘zbekchani, tojik tilini ham mukammal biladi. Shuning uchun tarjimalarida o‘sha davr nafasi, mumtoz she’riyatdagi nafislik, she’r mazmuni butunligicha saqlangan.

Misol uchun, Ro‘dakiyning tarixiy «Bo‘yi Jo‘yi Mo‘liyon» g‘azalini olib qarasak, u o‘ziga xos ohangdor, qanchalik sodda va ravon tuyulmasin, chuqur falsafaga ega. Soddagina tuyulgani barobarida murakkab ma’noni ichiga olgan g‘azalni boshqa tilga o‘girish tarjimonga oson kechmasligi tayin. Bu g‘azal Olimjon Bo‘riyev tarjimasida go‘yoki osongina o‘girilganday tuyuladi.

Bo‘yi jo‘yi Mo‘liyon kelgay hame,

Yodi yori mehribon kelgay hame.

Regi Omusi dag‘alliklarida,

Zeri po chun parniyon kelgay hame.

Obi Jayhun qancha ulkan bo‘lmasin,

Otimizga to miyon kelgay hame.

Ey Buxoro shod bo‘lgin, ko‘p yasha,

Mir sendan shodmon kelgay hame.

Mir mohdiru Buxoro osmon,

Moh so‘yi osmon kelgay hame...

(7-bet)

Bu tarjimada vazn buzilmagan, baytlar mazmuni Ro‘dakiy yozgan qolipda. Tarjimada forsiy shaklida qoldirilgan barcha so‘zlar allaqachon o‘zbek she’riyatida o‘z joyini egallagan, deb bilsak, bu tarjima mumtoz o‘zbek she’riyati me’yorida ekaniga ishonch hosil qilamiz.

 

Ma’ruf OTAXONOV,

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan jurnalist.



DB query error.
Please try later.