O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyul 2019   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4
14.05.2019

SEL NIMA? UNDAN QANDAY SAQLANISH MUMKIN?

Markaziy Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda sel toshqinlari haqidagi dastlabki ma’lumotlarni toplash, tadqiq etish 1880 yillardan boshlangan. 1927 yil Ozbekistonda Fargona togoldi melioratsiya ekspeditsiyasi tuzilgan. Mazkur tashkilot mutasaddilari toshqinlarning tarqalish va kelish vaqti boyicha izlanishlar olib borishgan. Keyinchalik bu ishlarni Ozbekiston gidrometeorologiya xizmati davom ettirgan. Bugungi kunda Ozbekiston hududida mazkur yonalishda ilmiy ish olib borish yoki bashorat qilish uchun mana shu manbalarga tayanish maqsadga muvofiqdir.

Ilmiy tadqiqotlar natijasi shuni korsatmoqdaki, 1880 yildan to hozirgi vaqtga qadar 3000 dan ortiq sel toshqini yuz bergan ekan. Lekin ularning royxatini hech kim tartibli yozib bormagan. Chunki tabiiy ofat yuqori togli tumanlardagi aholi va malum bir hududga zarar yetkazmagani uchun royxatga kiritilmagan. Ana shu kamchiliklar bilan 3000 toshqinni umumiy sel bosishining ortacha hisobi, deb olsak boladi. Biroq mazkur malumotlar bilan ham taxminiy bashoratlarni qilish mumkin. Misol uchun, ushbu qaydlarga tayanib, sel toshqinlarining eng kop yuzaga kelishi sabablari aniqlangan. Bizda sellarni organish asosan quyi togoldi hududlarida olib borilgan. Sababi, ushbu hududlar aholi yashaydigan maskanlarga yaqin va eng kop sel keladigan joylardir. Xususan, Fargona vodiysi va shunga oxshagan boshqa manzillar shular jumlasiga kiradi.

Suv toshqini tarkibining 15 foizidan ortigi loyqali bolsa, u fanda sel deyiladi. Yomgirning jadalligi yuqori bolgan tabiiy sharoitda sel toshqinlarining kuzatilishi fanda tasdiqlangan. Bizda 3-4 kun davomida maydalab yogadigan yomgir sel toshqinlarini keltirmaydi. Va aksincha, yomgirning 10-15 daqiqalik jadalligi qattiq sel toshqinini yuzaga keltiradi. Manbalarda qayd etilgan 3000 ta sel toshqinining 84 foizi ana shunday jala yomgirlaridan shakllangan. Qolganlari yomgir bilan qor aralashishi, togonlarning urib ketishi natijasida hosil bolgan.

Bugungi kunda sel toshqinlari oldini olishning 4 xil usuli mavjud. Birinchisi, tog oldi, adirlar yonbagirlarida agrotexnik usullarni qollash orqali. Bunda mazkur hududlarga daraxtlar ekiladi. Misol uchun, Chirchiqboyining yonbagirlarida gorizontal yonalishlarda daraxtlar ekilgan. Ana shu ormonzorlar hisobiga songgi yillarda Chirchiq atrofidagi soylarda sel toshqinlari nisbatan kamaygan. Bundan xulosa shuki, sel toshqinlariga qarshi kurashuvchi tashkilotlarning respublikamizda sel toshqini yuz berishi mumkin bolgan tog yonbagirlarida agrotexnik usulni qollashi maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Ikkinchisi, togoldi suv yonalishlarini boshqarish. Buning uchun suv chetlatuvchi, suv qochiruvchi novlardan foydalaniladi. Bunda togdan keladigan suv toshqinlari mazkur novlar orqali aholi yashamaydigan yoki boshqa xavfsiz hududlarga chiqarib yuboriladi.

Uchinchisi, soyning ozanida muhandislik inshootlari tosiqlarini qurish. 1950-1960 yillarda sel omborlari qurila boshlangandi. Fargona vodiysi, Andijon, Kosonsoy, Quvasoyda 30 dan ortiq sel omborlari qurilgani malum. Bu yerda sel toshqinlarining hajmlari ushlab qolingan va ortiqcha suv kanallar orqali pastliklarga yuborilgan. Bugungi kunda Ozbekistonda 170 dan ortiq sel omborlari mavjud. 1958 yil birinchi qurilgan sel ombori balandligi 14 metr bolgan bolsa, hozirda Ilonsoy daryosi ozanida xuddi shunday sel ombori 30 metrlik qilib qurilmoqda.

Tortinchisi, daryo qirgoqlarini suv va sel toshqinlaridan himoyalash. Buning uchun maxsus betonlar ornatish mumkin. Temir torlar ichiga toshlar taxlab qoyilishi amaliyotga kiritilgan. Hozir Parkent tumanida qurilayotgan himoyalash inshootlari bunga misol boladi.

Xorijda sel omborlarini qurish yaxshi rivojlangan va uning turli xil usullari bor. Bu borada Qozogistonda tajriba katta. U yerda sel omborlarini tozalash va kuzatish uchun zamonaviy usullardan foydalaniladi va bu tajribani organish mumkin. Ularda sel omborlari har yili loyqalardan tozalab turiladi. Bu bizda amaliyotga kiritilmagan. Bugungi kunda 1958-1960 yillarda qurilgan sel omborlarimizning hammasi loyqa bilan tolgan. Buning oqibatida, agar qattiq sel keladigan bolsa, uning talafoti katta bolishi ehtimoli bor.

Shu orinda savol tugilishi tabiiy. Nega sel kelishi xavfi katta bolgan hududlar xaritasi tuzilmagan? Tuzilgan bolsa ham, nega biz ana shu xavfli joylarda yashaydigan aholi bilan ish olib bormaymiz? Aholi bu xavfni bilmasligi mumkin. Lekin 50 yil kelmagan sel toshqini 51-yili kelishi mumkin.

Demak, sel toshqinlari asosan jadal yoqqan yomgirlar asosida shakllanar ekan. Bu Ozbekistonda aprel, may, iyun oylariga togri keladi. Eng kop sel kuzatiladigan davr — may oyidir. Shuning uchun may oyi boshlanishidan avval sel toshqinlari vujudga kelishi mumkin bolgan hududlarni mutaxassislar nazorat qilib borishi lozim. Bundan tashqari, ayb ozimizda ham bor, deb oylayman. Chunki togoldi qishloqlarida aholi soni kopaygani sayin odamlar yangi-yangi hududlarda tartibsiz tarzda uylar qurib, yomgir va sel toshqinlaridan himoyalanishni unutib qoyishmoqda. Sel yoki suv toshqinlari otadigan soylarning qirgoqlariga kochib otmoqda. Biz nima qilishimiz kerak? Aholini ogohlantirishimiz, ularni xavfsiz joylarga kochirishimiz, bu borada targibot-tashviqot ishlarini kuchaytirishimiz kerak. Sel toshqini har 100 yilda bir kelishi mumkin. Shuni etiborga olishimiz, osha hududlardan aholiga uy-joy ajratilishida masul xodimlar kerakli malumotlarga ega bolishi lozim.

Parkent tumaniga har yili boraman. Aholi asta-sekin yuqori togoldi hududlariga kotarilib bormoqda. Ular xohlagan joyiga uylarini qurib olmoqda. Sel keladimi-yoqmi, ishi yoq. Shuning uchun Favqulodda vaziyatlar vazirligining joylardagi boshqarma va bolimlari xalq bilan ishlashi kerak. Ularning qolida soylarning, har bir tumanning qayeridan sel boshlanadi, qayerga tasir qilishi mumkin bolgan joylarning xaritasi bor. Shu bilan birga, sel toshqinlaridan himoyalanishda doimiy, muntazam ish olib borilishi lozim.

Sel toshqinlarini bashorat qilish mumkin va ular turli xilda boladi. Birinchisi, bir kunlik meyorda 30 millimetr yomgir yogadi desak, demak, osha kuni sel yoki yomgir toshqinlarini bashorat qilishimiz mumkin. Tabiatda gidrometeorologik bashoratning 67 foizi togri bolsa, u ijobiy hisoblanadi. Shunaqa ehtimoliy bashoratlar bor ekan, nega ulardan samarali foydalanmaymiz?

Sel-yomgir toshqinlarining tasiri va ularning oqibati boyicha holatlar doimo rahbariyat etiborida bolib kelgan. Lekin kopgina masul tashkilotlar, sel toshqinlarining himoya chorasini korish uchun yuqoridan topshiriq kutib otiradi.

Sel ombori, koprik qurayotganda sel hajmini, suv sathini ehtimoliy hisoblash tenglamalari bugungi kunda mavjud. Qolimizda hisoblash tenglamalari bor ekan, nega bu tenglamalardan foydalanmaymiz? Shu bilan birga, 100 yilda bir keladigan ehtimoliy qiymatni ham hisoblash usullari mavjud.

2015 yilda Favqulodda vaziyatlar vazirligi masullari tomonidan ana shu masala boyicha katta yigin otkazildi. Unda biz sel kelishi va uning oldini olish boyicha oz fikr va takliflarimizni bildirganmiz, lekin afsuski, ularning barchasi qogozda qolib ketdi.

Ozbekiston boyicha 1918-1924 yillar mobaynida roy bergan sel toshqinlarining qayd etilgan sanalari bor. Malum bolishicha, sel toshqinlari quyosh faolligi bilan bogliq. Quyosh faolligi qancha kamaysa, sel toshqinlari shuncha kop kuzatilar ekan. Bu bitta omil hisoblanadi. Demak, quyosh faolligi kamaygan paytlarda sel toshqinlarining kopayishi shu yillarda himoyalanishimiz kerakligini korsatadi.

Quyosh faolligi kamayishini qayerdan bilsa boladi? Uning faolligi yilma-yil, oyma-oy kuzatilib boriladi. Rossiya, AQSh, Buyuk Britaniya olimlari bu ish bilan kop yillardan buyon shugullanishadi. Ular 3200 yilgacha quyoshning faollik davri malumotlarini internetga joylashtirishgan. Ana shu bashorat boyicha biz hozir quyoshning eng kam faollik yiliga kirib keldik. Demak, hududimizda keyingi yillarda sel xavfi kuchayishi mumkin. Nima qilish kerak? Sel bilan kurashadigan tashkilotlar sel xavfi bolgan soy va daryolarning xaritasini tuzishi, xalq orasiga kirishi, sel kuzatilishi mumkin bolgan aholi yashaydigan joylarda ular bilan suhbat olib borishi, ularni xavfsiz hududlarga kochirish, hozirdan boshlab tog bagirlariga daraxtlar ekish, sel omborlarini barpo etish va sel oqadigan ozanlarda selga qarshi inshootlar qurish ishlarni jadallik bilan olib borishi lozim.

Izlanishlarimiz shuni korsatadiki, Fargona vodiysining adirlarida sel toshqini bolishi uchun 4-6 millimetr yomgir qiymati yetarli boladi. Bunday malumotlar sel toshqinlaridan himoyalanishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Bugungi kunda sel toshqinlari otadigan soylarning xaritasi, malumotlar statistikasi mavjud. Sel omborlari har yili bahor kelishidan oldin albatta organib chiqilishi, selga qarshi choralar korilishi, barcha holatlarda olim va mutaxassislar tomonidan tahlil qilinishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Sel omborlaridan birinchi navbatda aholini, chorva mollarini xavf-xatardan himoya qilish uchun foydalaniladi, keyinchalik yigilgan toza suv turli maqsadlarda ishlatiladi.

Inshootlar foydalanish maqsadiga kora, turli yillarga, misol uchun, eng kamida 100 yilga moljallab quriladi. Shuni inobatga oladigan bolsak, bundan 50-60 yil muqaddam selga qarshi qurilgan inshootlarimiz hozirgi talablarga umuman javob bermaydi va bu juda katta xavf-xatar oldida turganimizni bildiradi. Shuning uchun bu ishga beparvo bolmasdan, loqaydlikni yigishtirib qoyib, olim va mutaxassislar yordamiga tayangan holda sel kelish ehtimoli yuqori bolgan barcha hududlarda bu tabiiy ofatning oldini olish maqsadida eski sel inshootlarini qaytadan tamirlash va yangilarini qurish lozim boladi.

Abduqahhor TOLAGANOV,

texnika fanlari nomzodi, dotsent.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: