26.06.2018

FIKRAT DARG‘ALARI

Dilbar MAHMUDOVA, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan jurnalist:

— 1985 yil. Fashizm ustidan qozonilgan g‘alabaning qirq yilligini nishonlash arafasida edik. Respublikamizda bunga qizg‘in tayyorgarlik borardi.

— Og‘zingizga talqon solib olgandek hammangiz negadir jimsiz... Nahotki, oldinda qutlug‘ g‘alaba sanasi eshik qoqib turganidan bexabar bo‘lsangiz?! Shu buyuk sanani nishonlash, gazeta sahifalarida yoritish masalasida birorta bo‘lim na reja tuzdi va na biror taklif bilan oldimga kirdi. Nima qilyapsiz o‘zi, jurnalistligingiz, hozirjavobligingiz qayerda qoldi, — dedi muharririmiz «letuchka»ga yig‘ilgan ijodiy jamoaga. — Urush yillari Toshkent — non shahri, degan maqomda mashhur bo‘lgani esingizdan chiqdimi?! Urush olovi ichra yonayotgan shaharu qishloqlardan evakuatsiya qilingan bir millionga yaqin kishini O‘zbekiston o‘z bag‘riga oldi. Ular orasida ota-onasiz yetimlarning o‘zi ikki yuz mingdan oshiq edi. Bizning beg‘ubor, fe’li keng, mehnatkash xalqimiz bu bolakaylarni yemay yedirgan, ichmay ichirgan... Urush yillarining butun bir avlodini kelajak uchun asrab qolgan, biz kim hazrati o‘zbeklarmiz, axir! — rahbarimiz so‘zini shu yerda to‘xtatdi-da, xonani tark etdi...

Bu tanbeh barcha bo‘limlarga daxldor edi. Ertagayoq bo‘lim papkalari urush, g‘alaba mavzusidagi materiallarga to‘lib-toshib ketadi. Chunki redaksiyamizda ijodiy kuchlar yetarli. Lekin g‘aflat bosdimi, loqaydlikmi, tashabbus biz ijodiy xodimlardan emas, muharrirdan chiqqandi. Xodimlarimizning qo‘li-qo‘liga tegmasdi. Rahbarimizning yetim bolalar, ularni bag‘riga olgan o‘zbek onalari, o‘zbek otalari, degan so‘zlari mening ham xayolimdan ketmasdi.

Men ham urushni ko‘rganman, desam bo‘ladi. Urush orqasidagi hayot urushdan kam bo‘lmagan. Bombalar portlamagani, tanklar bostirib kelmagani bilan ocharchilik, qahatchilik urushdagi ahvoldan qolishmasdi. Urush orqasidagilar ham o‘zlarini, ham jangchilarni boqishi, qurol-yarog‘ bilan ularni ta’minlab turishi kerak edi.

Ota-onam bolalar uylari, yetimxonalarda ishlashgan. Ota-onasidan judo bo‘lgan, ko‘zidan yosh, sog‘inch arimagan qrim-tatar, ukrain, rus, belorus dugonalarimni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman, birgalashib yig‘laganman...

Xayol uzoq-uzoqlarga olib ketadi. 1958 yil, 10 sentabr Tilab Mahmud bilan nikoh to‘yimizga Shoahmad ota bilan Bahri aya mehmon bo‘lib kelishgandi. Bu paytda Shomahmudovlar xonadoni ovozasi yetti iqlimga taralgan, O‘zbekiston xalq yozuvchisi Rahmat Fayziyning «Hazrati inson» asari dunyo xalqlarining o‘n yetti tiliga tarjima qilingan, O‘zbekiston xalq artisti Shuhrat Abbosovning «Sen yetim emassan» badiiy filmi dunyo ekranlarini zabt etgan damlar edi.

To‘yimizga bosh-qosh bo‘lib, o‘z xonadoniga meni kelin qilib tushirgan Tilab Mahmudning to‘rtinchi akalari, O‘zbekiston xalq rassomi, akademik Abdulhaq Abdullayev ham «Shomahmudovlar oilasi» deb atalgan katta kartina ishlagan, Shoahmad ota bilan yaqin bo‘lib ketgani uchun ukasining to‘yiga bu oilani ham taklif etgan edi. Shoahmad ota bilan Bahri aya bizga baxt tilashdi, uzoq duo qilishdi. Va qizil rangli kostryulka sovg‘a qilib ketishdi. Bu sovg‘adan ro‘zg‘orimizda uzoq vaqt foydalandik...

Insonchilikda, odam o‘zini, ota-onasidan tortib, boshqa duokashlarini ham eslab turishi tabiiy hol ekan. Bugun ularni eslashning, eslaganda ham ta’zim bilan eslashning, ular haqida yozishning ayni xonasi kelgandi.

Bu oilaning yozilmagan, o‘qilmagan qirrasi qolibdimi, deguvchilar ham bo‘ldi. Hatto muharririmiz ham taklif bilan kirganimda o‘ylanib qoldi. U ham yozganlardan o‘tkazib nima ham yozarding, deyayotganday tuyuldi.

— ...Urush tugaganiga qirq yil bo‘ldi. Shoahmad ota xonadonidan panoh topgan o‘n to‘rt bolaning taqdiri meni qiziqtiryapti. Ular bugun kimlar, qanday kasb-kor, ishlar bilan mashg‘ul, non-tuz ichgan yurtidan rozimi ular, degan savollarga javob olmoqchiman, — dedim muharrirga.

— Bu yo‘nalishda bo‘lsa yaxshi... Boring, o‘rganing, yozing, — dedi rahbarimiz.

Bu paytda Shoahmad ota Shomahmudov olamdan o‘tgan edi.

Qarshimda ona Vatanimiz boshiga og‘ir, musibatli kunlar tushganda og‘zidagi osh-nonini, uy-joyi, huzur-halovatini yetim-esirlar bilan bo‘lishgan oddiy o‘zbek ayoli o‘tirar edi. Bu xonadon Toshkentga evakuatsiya qilingan yetimlarni buyuk shoirimiz G‘afur G‘ulom aytganidek:

Bunda bor harorat, muhabbat, shafqat,

Va mehnat nonini ko‘ramiz baham, — deya issiq bag‘riga olgan, boshini silagan, voyaga yetkazgan o‘zbek xonadonlaridan birining tabarruk ostonasi edi.

Shu oddiy o‘zbek ayolida qancha jasorat, qancha fidoyilik, qanchalab mehr-muruvvat mujassam ekanidan hayratlanaman. Uning yetimlar boshini silagan, kir-chirini yuvgan, ovqat pishirib, og‘ziga tutgan oltin qo‘llarini o‘pgim keladi. Uning mehr sutiga limmo-lim bag‘rini quchgim keladi...

Onaizorning farzandlaridan ko‘ngli to‘q ekanini sezaman. Er-xotin ularga qanot berishibdi, uchirma qilishibdi. Bosh farzandlari Rafiq o‘n to‘rt bola orasidan birinchi bo‘lib nafaqaga chiqibdi. Muazzam bilan Hamidulla bir-birlarini sevib, oila qurishibdi. Shurik otasini, Raya bilan Adik onalarini topishibdi. Olga fabrikada tikuvchi ekan. Ergash bilan xotini Zoya shahar maishiy xizmat kombinatida ishlashar ekan. Zina, Habiba, Raisa, Volodya... hammalarining kasb-korlari bor, o‘zlaridan tinishgan. Ona uchun bundan ortiq yana nima kerak! Bahri ayamiz ulardan, ular onalaridan mingdan-ming rozi. Fyodor Kulchikovskiyga kelsak, u respublika kon-geologiya kompleksi ekspeditsiyasida yigirma yildan buyon texnika nazorati va xavfsizligi injeneri bo‘lib ishlarkan. Rahbariyat u haqda biri olib, biri qo‘yib maqtab ketishdi. Texnika xavfsizligini saqlash borasidagi namunali ishlaridan hikoya qilib berishdi... U bilan xayrlashayotganimda bir armoni borligi, shu masalada yordam berishimni iltimos qildi. U qayerdan evakuatsiya qilib olib kelingani, yoshi nechada, millati kim, shu paytgacha bu haqda hech qanday ma’lumotga ega emasligini, lekin bilishni juda-juda istayotganini aytdi. Ko‘ziga yosh olib, iltijo qildi. Bu uchrashuv taassurotlarini gazetamizning 1985 yil 26 aprel sonida e’lon qilingan «Urush bolalari» maqolamda izhor etdim. Fyodor Kulchikovskiy armonlarini ham gazetxonlarga yetkazdim.

Oradan hech vaqt o‘tmay, G‘ijduvon shahar iztoparlar klubi a’zolari va ularning rahbari Erkin Latipov nomidan quyidagi mazmunda xat keldi: «Klubimizga Dnepropetrovskiy oblast, Vasilkovskiy rayonidagi rayon gazetasining shtatsiz muxbiri K.Salnichenko maktub yo‘llab, «Pismennoye» qishlog‘ida yashovchi bir yuz ikki yoshli Darya Alekseyevna Kulchikovskaya Ulug‘ Vatan urushi yillarida nevarasi Fyodor Kulchikovskiyni yo‘qotib qo‘ygani, uni topishda yordam berishimizni iltimos qilgan. Fyodorni 1983 yildan buyon qidiramiz. Balki, «Urush bolalari» ocherkidagi Fyodor qariyaning nevarasidir, bizga yordam bering».

Ko‘zlarimga ishonmayman. Nahotki, Fyodor o‘sha momoning nevarasi, nahotki, u o‘z jigarlarini topdi... Maktubni qayta-qayta o‘qiyman... Fyodorning ko‘z yoshlari, o‘pkasi to‘lib qarindosh-urug‘larini qidirgani, arxivlarni titkilab tashlagani, axiri hafsalasi pir bo‘lib, bu ishni taqdir hukmiga tashlab qo‘ygani haqidagi mungli hasratlarini eslayman...

Beixtiyor Fyodorni izlayman. Na uyidan va na ishxonasidan topaman... U safarda ekan, qaytibdiyu redaksiyaga chopibdi. U o‘sha kuniyoq Ukrainaning eng uzoq go‘shalaridan biri «Pismennoye» qishlog‘iga uchib ketdi...

Ish telefonimning uzoq va boshqacharoq jiringlab turishidan bildimki, bu — xalqaro aloqa, bu — Fyodor...

— Opa, opajon, buvijonim bilan uchrashdik, uyog‘ini so‘rasangiz xolam va jiyanlarim ham bor ekan... Xudoga shukr, Sizga, redaksiyaga rahmat... Telefon uzilib qoladi, yana ulanadi, yana shu gap... Ikkovimiz ikki tomonda suyunganimizdan ko‘z yoshlarimizni to‘kardik.

Fyodor Toshkentga qaytdi. Afsuski, ota-onasi urush yillaridayoq hayotdan ko‘z yumishgan, Fyodor buvisi qaramog‘ida qolgan ekan... U qanday qilib Toshkentga kelib qolgan, Bahri ayanikidan panoh topgan, haqiqatan ham Darya momoning nabirasimi, bu haqdagi hikoyalarning o‘zi tuganmas bir ertak. U paytlarda DNK tashxisi otliqqa ham yo‘q edi. Lekin har qanday tashxislardan ham ishonchliroq, balandroq hayot haqiqatlari, hayot belgilari mavjud ekan. Fyodor chindan ham Kulchikovskayaning nabirasi edi... Buvijon va nabira uchrashuvi haqidagi bu g‘aroyib va ibratli hikoyalarni eshitar ekanman, mavzuga qaytmasam bo‘lmas, orzu-armonlari ushalgan ikki inson sevinchidan gazetxonlarni bahramand etmasam bo‘lmas, degan fikrga keldim. Shunday qilib, «Diydor» sarlavhali maqolam gazetamizning 1986 yil 25 fevral sonida e’lon qilindi...

 

Bu surat 1973 yil fevral oyida olingan. Toshkent to‘qimachilik kombinatining mashhur to‘quvchisi Lidiya Kazanseva tahririyat mehmoni. (O‘ngdan ikkinchi Maqsud Qoriyev).

 

(Boshlanishi 21-iyunda. Davomi keyingi sonda).

 



DB query error.
Please try later.