O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyul 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
05.06.2018

ADOLAT QORGONI

mustahkam bolsa, fuqarolar huquqlari munosib himoya qilinadi, aks holda qonunsizlik avj oladi...

Har qanday davlatning demokratik qadriyatlari darajasi avvalo fuqarolar huquq va erkinliklari qanday himoyalangani bilan belgilanadi. Bu masala juda katta ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy ahamiyatga ega, fuqarolarning ruhiy-ma’naviy olamiga daxldor. Oz fuqarolari shani va qadrini uluglagan mamlakatda tinchlik barqaror bolishi, taraqqiyot izchil davom etishi isbot talab qilmaydigan haqiqat.

Agar odamlar adolatsizliklarga uchrasa, qonun ustuvorligiga ishonmasa, hayotdan norozi bolsa, davlatning qudratiga putur yetadi, jamiyatda xavf-xatar kuchayadi. Bunday holatlar qanday ogir oqibatlarga olib kelishi mumkinligiga tarixdan ham, bizga uzoq-yaqin bolgan mamlakatlarning bugungi hayotidan ham koplab misollar keltirish mumkin.

Yaqin otmishda ozimiz ham qonunsizliklarni boshimizdan kechirib, azoblarini kop tortdik. Sovet zamonida inson huquq va erkinligi shafqatsiz paymol etilib, qadr-qimmati oyoq-osti qilingani dahshatli fojialarga olib keldi, millionlab odamlar hayotiga zomin boldi. Qonunlar qogozda qolib ketaverardi, sud-tergov idoralari ustidan amaldorlar hukmron edi. Inson taqdirini qonun emas, ularning buyruqlari hal etardi. Afsuski, bu illat mustaqillik yillarida ham har xil korinishda uchrab turdi, sud-huquq sohasida kop xatolarga yol qoyildi. Biz adolatsizliklarni korib, ozimizni kormaslikka, bilib bilmaslikka olib keldik. Nazoratning yoqligi, qonunsizliklarga oz vaqtida chora korilmagani oqibatida adolatsizliklar tomir otdi. Ayniqsa, «qudalar», akalar, deganlarning ozi xon, kolankasi maydon boldi. Milliy xavfsizlik xizmatining nopok xodimlari jinoyat ishini tergov qilib, ayblov fikrini yozgan bolsa, tamom, sud mustaqil qaror qabul qilishi qiyin edi. Sudlanayotgan odam aybsiz bolsa-da, qamalib ketaverardi, asossiz qamoqda yotgani togrisida qayerga xat yozmasin, qayerga arz-dodini aytmasin foydasi yoq edi. Yoki qudalar sudga topshiriq berib, ozi istagan hukm chiqarilishini nazoratga olardi. Sudyalar ularning koziga yomon korinishdan qorqardi, chunki erta bir kun sudya haqida beriladigan malumotnomada qasddan salbiy fikrlar korsatilishi va shu bilan uning kelajagiga nuqta qoyilishi mumkin edi. Bazan esa qonun talabi bilan kimnidir oqlagan sudyaga nisbatan fitna uyushtirilib, u poraxorga chiqarilardi. Bunday yaramas illatlardan qanchadan-qancha odam, oilalar, bolalar jabr kordi.

Ozlarini xavfsizlik himoyachilari qilib korsatib, aslida poraxorlik, qaroqchilik bilan shugullanganlar davlatga behisob ziyon yetkazishdi. Bugun hayot ham, talab ham ozgardi. Quturganlarning koplari qonun oldida javob berishmoqda. Ular nafaqat ozlarini badnom qilishdi, ayni chogda halol hamkasblari va idora nomiga ham dog tushirishdi.

Hamma biladi, shu vaqtga qadar sud amaliyotida oqlov hukmi chiqarish hollari kamdan-kam uchrardi. Odamlar ogzida bizning sudlarda oqlov yoq, degan gaplar yurardi. 2016 yil 19 oktabrda Prezidentimiz Eng achinarlisi, keyingi yillarda sudlar tomonidan birorta ham oqlov hukmi chiqarilmagan. Bundan biz, barcha tergov organlari xatosiz va juda sifatli darajada ishlayapti, degan xulosaga kelishimiz mumkinmi? Yoq, albatta. Sud yoki oqlov, yoki ayblov hukmini chiqarishi kerak, deya adolatli talabni qoydi. Sud-huquq tizimida uzoq yillar hukm surib kelgan adolatsizliklar tomiriga bolta urildi. Oz xizmat vazifasini suiistemol qilgan, qonunni buzgan huquq-tartibot, sud idoralari, milliy xavfsizlik xizmatining nopok xodimlari shaniga achchiq gaplar aytildi. Sud-huquq tizimini jiddiy isloh qilishga kirishildi.

2017 yil 22 dekabr kuni Prezidentimiz Toshkent shahridagi Simpoziumlar saroyida otgan anjumanda Oliy Majlisga Murojaatnomasida qonun ustuvorligini taminlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilish boyicha ota muhim vazifalar belgilab berildi. Bu masalada avvalo shunday fikr ilgari surildi: xalqimiz hamma narsadan ustun qoyadigan adolatni hayotimizda tom manoda qaror toptirish eng asosiy vazifamizga aylanishi shart.

Bu gapdan xulosa shuki, barcha ishlarimiz adolatli bolmogi, xalqimiz manfaatiga xizmat qilmogi kerak. Adolatni ornatish bir odamning yoki ayrim idoralarning ishi emas, barchamizning vazifamizdir. Murojaatnomada adolatli bolish va adolatsizliklarning oldini olishga xizmat qiladigan, boshqacha aytganda, insonni qadrlaydigan, uluglaydigan korsatmalar berildi. Umumiy, balandparvoz gaplar emas, balki aniq va xalqimizni behad quvontirgan vazifalar qatiy qilib qoyildi: Xalqimizning bagrikenglik kabi azaliy qadriyatlaridan kelib chiqib, jinoiy javobgarlikka tortish muddatlarini qayta korib chiqish lozim. Bundan tashqari, Ozbekistonda hibsga olingan va jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslarga nisbatan qiynoqqa solish, ruhiy hamda jismoniy bosim otkazish, boshqa gayriinsoniy zoravonlikka mutlaqo yol qoyilmasligi takidlandi. Bunday harakatlarni sodir etgan xodim yoki kimningdir buyurtmasini bajargan har qanday shaxs kim bolishidan qati nazar, muqarrar qonuniy jazoga tortiladi.

Bu gaplar odamlar manfaatini kozlab aytilayapti. Bu gaplar u quloqdan kirib, bunisidan chiqib ketadigan gaplar emas. Yana oylab koraylik, bu gaplarni kim aytayapti?!.. Davlat rahbari xalqimiz taqdiri togrisida, fuqarolarimizni adolatsizliklardan asrash uchun shunchalik qaygurayotgan ekan, huquq-tartibot idoralari, xususan sud-huquq sohasi xodimlari oz vazifasiga qanday yondoshishi kerak boladi? Ular tafakkurida insonni qamashga moyillik kuchli bolishi kerakmi yoki ozodlikdan mahrum etmay boshqa chora-tadbirlar qollash togrisida oylashi kerakmi?

Sud va huquqni muhofaza qiluvchi idoralar uchun yagona va eng qattiq talab sifatida fuqarolarning qonuniy manfaatlariga xizmat qilish va ularning huquqlarini har qanday holatda ham himoya qilish korsatilmoqda.

Bu masalada qisqa muddatda qonunchiligimizda keng imkoniyatlar yaratildi. Jumladan, 2017 yil 29 martda qabul qilingan Qonunga asosan Jinoyat-protsessual kodeksining jinoyat ishini suddan qoshimcha tergovga qaytarish togrisidagi 419-moddasi bekor qilinib, jinoyat protsessida tomonlarning haqiqiy tortishuvi asosida shaxsning aybliligi yoki aybdor emasligi masalasini uzil-kesil hal etish belgilab qoyildi. Yani oqlov hukmi chiqarish uchun imkoniyat kengaydi.

Davlatimiz rahbarining 2017 yil 30 noyabrdagi Sud-tergov faoliyatida fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirish boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisidagi Farmoni va 2018 yil 4 apreldagi Sud-tergov faoliyatida fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirish boyicha chora-tadbirlar qabul qilinganligi munosabati bilan Ozbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga ozgartish va qoshimchalar kiritish togrisidagi Qonun bilan shaxsni ayblashda faqat aniq dalillarga asoslanish shart ekanligi belgilab qoyildi.

Mazkur normativ hujjatlarning qabul qilinishi dastlabki tergov va sud ishlarini yuritishda fuqarolarning huquq, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishga, sudya va tergovchilarning masuliyatini kuchaytirishga, aholining sudga bolgan ishonchining ortishiga mustahkam zamin yaratdi.

Oliy suddan olingan malumotlarga kora, 2017 yilda sud tizimida amalga oshirilgan demokratik ozgarishlar natijasida jinoyat ishlari boyicha sudlar tomonidan 262 nafar shaxs oqlangan. Vaholanki, 2012-2016 yillar orasida atigi 7 nafar shaxs oqlangan edi.

Oliy suddan olingan malumotlarga etibor qarataylik. 2018 yilning birinchi choragida jinoyat ishlari boyicha sudlar tomonidan 114 nafar shaxsga nisbatan 68 jinoyat ishi boyicha sudlanuvchi va mahkumlarni oqlash va reabilitatsiya qilish togrisida qarorlar chiqarildi. Shundan 55 nafar shaxsga nisbatan 31 ta jinoyat ishini birinchi instansiya sudida korish yakuniga kora, oqlov hukmlari chiqarildi, 9 nafar shaxsga nisbatan 3 ta jinoyat ishi birinchi instansiyada, 50 nafar shaxsga nisbatan 34 ta jinoyat ishi yuqori instansiyada harakatida jinoyat tarkibi yoqligi yoki ayblanuvchining jinoyatga daxli bolmagani sababli oqlandi, ularga nisbatan yuritilgan jinoyat ishlari tugatildi.

Shuningdek, bevosita Oliy sudda jinoyat ishi boyicha chiqarilgan hukmlarga protest keltirilib, 11 nafar shaxs oqlandi. Ularning 2 nafariga nisbatan oqlov qarorlari Oliy sud Rayosati tomonidan qabul qilindi.

Masalani viloyatlar kesimida tahlil qiladigan bolsak, Qashqadaryo viloyatida 29, Toshkent shahrida 16, Toshkent viloyatida 13, Surxondaryo viloyatida 7. Xorazm viloyatida 6, Qoraqalpogiston Respublikasida 5, Samarqand viloyatida 5, Andijon viloyatida 7, Fargona viloyatida 4 nafar shaxsga nisbatan oqlov hukmlari chiqarildi. Boshqa viloyatlardan ham ana shunday misollarni keltirish mumkin.

Bundan tashqari, joriy yilning otgan davrida apellyatsiya, kassatsiya va nazorat bosqichlarida mahkumlar va ularning advokatlari taqdim etgan shikoyatlar asosida jinoyat ishlari korib chiqilib, 50 nafar shaxs oqlandi.

Tergov organlari tomonidan ayblanib, sudlangan va joriy yilda oqlangan, reabilitatsiya qilingan shaxslarning 3 nafari sobiq hokim, 1 nafari prokuror, 10 nafari ichki ishlar va 1 nafari bojxona xodimi, 8 nafari tadbirkor, 14 nafari temir yol, 5 nafari bank xodimi va 22 nafari vaqtincha ishsiz fuqarolardir.

Ushbu sud qarorlari Oliy sud tomonidan organib chiqildi, mazkur jinoyat ishlari boyicha ayblovlar asosli dalillar bilan tasdiqlanmagani, taxmin yoki ogzaki mish-mishlardan iborat malumotlarga asoslangani bois oqlov hukmlari asosli chiqarilgan, deb topildi.

Masalan, jinoyat ishlari boyicha Qashqadaryo viloyat Nishon tuman sudi sayyor sud majlisida Qarshi tumani Kaxlak qishloq fuqarolar yiginida er-xotin Ibrohim va Sabohat Soliyevlarni Jinoyat kodeksining 228-moddasi 2-va 3-qismlari bilan ayblash haqidagi jinoyat ishini korib chiqdi.

Tergov organi xulosasiga kora, Tojikiston Respublikasining Regar tumanida tugilgan I.Soliyev va S.Soliyeva qishloq fuqarolar yigini daftariga soxta yozuv kiritib, Ozbekiston Respublikasi fuqarolik pasportini asossiz ravishda olib, foydalanib kelganlikda ayblangan.

Sudda ayblanuvchilar 1991 yilda Qashqadaryo viloyatiga bolalari bilan kochib kelib yashayotgani, Ozbekiston pasportini qonuniy tartibda olishgani, ozlarini Ozbekiston fuqarosi deb hisoblashini bildirib, fuqarolik pasportlari qaytarib berilishini talab qilishgan.

Sudda soralgan guvohlar bu oilani qishloqda hamma yaxshi tanishi, Ibrohim aka uzoq vaqtdan buyon Qarshi shahridagi UMS-4 tashkilotida ishchi, Sabohat opa esa, Lola bolalar bogchasida enaga bolib ishlashi, farzandlari shu yerdagi maktabda oqishgani, qishloq aholisi bilan ahil-inoqligini bayon qilishdi.

Xulosa shunday boldiki, bu holatlar tergovda xolisona va sinchkovlik bilan tekshirilmasdan sudlanuvchilarga nisbatan ayb elon qilgan va aybsizlik prezumsiyasi talablari buzilgan. Sudning 2018 yil 15 yanvardagi hukmi bilan sudlanuvchilar oqlandi. Dastlabki tergovda yol qoyilgan qonunbuzilish holatlari uchun sud Qashqadaryo viloyat IIB Tergov boshqarmasiga xususiy ajrim yubordi.

Oliy sud tomonidan olib borilgan tahlillar natijasida malum boldiki, oqlangan shaxslar ustidan qozgatilgan jinoiy ishlar aksariyat holatlarda dastlabki tergovda berilgan ogzaki korsatma, mutlaqo asossiz ayblarga asoslangan.

Masalan, jinoyat ishlari boyicha Surxondaryo viloyat sudining 2015 yil 3 avgustdagi hukmiga kora, 2006-2009 yillarda shu viloyat prokurori lavozimida ishlagan Dilmurod Abdurahmonov viloyat prokuraturasi bolim boshligi Sh.Safarovning kamchiliklarini yashirish uchun 2007-2008 yillarda 2000 AQSh dollaridan pora olganlikda va 2009 yilda Oltinsoy tuman prokurori Sh.Mavlonovdan himoyasiga olish evaziga 600 AQSh dollarini olganlikda aybdor deb topilib, Jinoyat kodeksining 210-moddasi 3-qismi b bandi bilan jazoga tortilgan.

Bu jinoyat ishi Oliy sudda organib chiqilganda, D.Abdurahmonovga qoyilgan ayblov Sh.Safarov va Sh.Mavlonovning faqat tergovdagi korsatmalariga asoslangani, bundan boshqa aniq dalil-ashyo yoqligi malum boldi. Eng achinarlisi, ular D.Abdurahmonovga pora berganliklari haqidagi tuhmatdan iborat korsatmani MXX xodimlarining qiynoq va tazyiqlari natijasida berishga majbur bolishganini bildirishgan.

Mazkur jinoyat ishi boyicha Oliy sud raisi orinbosari tomonidan keltirilgan protest jinoyat ishlari boyicha sudlov hayatida 2018 yil 30 martda korib chiqildi. D.Abdurahmonovning harakatlarida jinoyat tarkibi bolmagani sababli jinoyat ishlari boyicha Surxondaryo viloyat sudining 2015 yil 3 avgustdagi hukmi va shu sud kassatsiya instansiyasining 2016 yil 12 yanvardagi ajrimi bekor qilindi. D.Abdurahmonov oqlandi.

Kopchilik yaxshi biladi, osha yillari kimningdir bundan 5-6 yil oldin falonchaga pora bergandim, degan bir ogiz korsatmasi begunoh odamni qamoqqa olishga kifoya edi. Bu ishlar odatda buyurtma bilan qilinardi.

Masalan, Jinoyat ishlari boyicha Toshkent viloyat sudining 2012 yil 18 dekabrdagi hukmiga kora, IIB Reabilitatsiya markazi boshligi orinbosari lavozimida ishlagan Davron Pirmatov Jinoyat kodeksining 276-moddasi 1-qismi bilan aybdor deb topilgan.

Aslida voqea bunday bolgan: 2012 yil 2 aprel kuni Toshkent viloyat MXX va IIB boshqarmalari xodimlari tomonidan uning uyida otkazilgan tintuvda 1,460 gramm opiy giyohvandlik vositasi topilgan. D.Pirmatov dastlabki tergov va sudda bu aybga iqror bolmagan, uzoq yillardan buyon ichki ishlar tizimida faoliyat yuritishi, giyohvandlik vositasini umuman istemol qilmasligini aytib, oziga nisbatan asossiz ayb qoyilganini bayon qilgan. Afsuski, sud bu haqiqatni tan olmagan.

D.Pirmatovning uyida otkazilgan tintuv bayonnomasida korsatilgan xolislar T.Maxamatov va S.Sulaymonova kassatsiya instansiyasida soroq qilinganda, ishonish qiyin bolgan holat aniqlangan. S.Sulaymonova sudlangan D.Pirmatovning onasi, T.Maxamatov esa qaynogasi ekan. Ammo ular dastlabki tergovga ham, sudga ham chaqirilmagan.

Jinoyat-protsessual kodeksining 73-moddasiga kora, tergovda harakatlarida ishning oqibatidan manfaatdor bolmagan xolislar qatnashishi belgilab qoyilgan. Shu bois kassatsiya instansiyasi tintuv otkazish haqidagi bayonnomani va birinchi instansiya sudining uni dalil deb topgan xulosasini asossiz, deb topdi.

Bu misollardan korinib turibdiki, mamlakatimiz sudlarida inson taqdiriga masuliyat bilan yondoshish boshlanyapti. Sudlar mustaqil qaror chiqarishga organmoqda. Bu boradagi ishlarni jiddiy kuchaytirishi kerak boladi, albatta.

Bir imorat notogri qurilsa, uni buzib qayta qurish mumkin. Kop narsa yoqotilmaydi. Bir bog qurib ketsa, boshqatdan kochat ekish mumkin. Lekin bir inson nohaq qamalsa, uning otgan umrini hech kim qaytarib berolmaydi, qalbidagi jarohatni ham davolab bolmaydi. Insonni nohaq qamoqqa tashlash eng ogir jinoyat va gunohi azim, deb baholanmogi kerak aslida.

Bugun Oliy sud jamoasiga oson bolmayapti. Yillar davomida yol qoyilgan qonunsizliklarga barham berib, adolatni tiklash uchun mustahkam iroda, sabr-toqat va burchga sadoqat talab etiladi, albatta. Har bir sud idorasi adolat qorgoni hisoblanadi. Oliy sud esa oz nomi bilan Oliy sud. Undan yuqori sud yoq. Oliy sudda noxolislik, loqaydlikka yol qoyilsa, aybsiz odamlarning shori quriydi, kechirib bolmas adolatsizliklar yuz beradi. Shuning uchun ham Oliy sud — adolat qorgoni, bosh qorgon, shoh qorgon. Xatoga yol qoyishga uning haqqi yoq. Bu bugungi hayot talabi, Prezident talabi.

Safar OSTONOV,

Ozbekistonda xizmat korsatgan jurnalist.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: