08.04.2019

XALQ VA TARIX TILI

Xalq qalbi, milliy ruh tushunchalari borki, ular mavhum tushunchalar emas. Ularni anglamoqchi bo‘lgan bor bo‘yi bilan ko‘rmoqni istagan odam xalqimizning ming yillar mobaynida so‘zma-so‘z, harfma-harf, tovushma-tovush bunyod etilgan dostonlarini bilishi kerak. «Alpomish» dostonini baxshilarimiz o‘n kechalab aytishgan, «Go‘ro‘g‘li» turkumi o‘zida 100ga yaqin dostonni jamlagan. Xuddi shu dostonlar ichiga kirgan odam xalq qalbi bilan, milliy ruh bilan yuzma yuz keladi va uning nima ekanligini biladi. Bizning baxshilarimiz ming-ikki ming demayman, necha ming yillar mobaynida xalq qalbini, milliy ruhni davrlarning turli suronlaridan, to‘zonlaridan butun olib chiqa olgan. Ana shu dostonlar ichiga joylab olib chiqqan. Agar xalq qalbining uyi qayerda, xalq qalbining manzili, makoni qayerda desa, men hech ikkilanmasdan, xalq dostonlarida, xalq og‘zaki ijodi asarlarida deb javob bergan bo‘lardim. Shuning uchun baxshilar butun bir xalqning tili, tariximizning tili bo‘lganlar va xalqning orzu-armonlari, dardini, intilishlarini mana shu dostonlarda ifoda etganlar.

Men o‘zim ko‘rgan baxshilar orasida ham 70-80 dostonni yod biladigan baxshilar bor edi. Shuncha dostonni yod bilish nima ekanligini biz tasavvur qilishimiz kerak. Masalan, birgina «Alpomish»ning o‘zi 600-700 sahifa kitob bo‘ladi. Shuncha narsani ular yod bilgan va shuurida asragan, bor mehri-muhabbati bilan avaylagan. Holbuki, ba’zi odamlar bilan gaplashganda, to‘rt qator she’rni yod bilasizmi, desangiz o‘ylanib qoladi, tutilib qoladi. Demak, dalalarda qo‘y boqib yoki mol boqib yurgan bitta baxshining qalbida qanaqa ma’naviy meros saqlanib kelayotganligini, qanday boylik shu odamning ichida yashayotganligini anglashimiz kerak-da.

Qarang, qanday yaxshi kunlarga yetib keldik, Halima Xudoyberdiyeva aytganiday "Bu kunlarga yetganlar bor, yetmaganlar bor". XX asrning 30-40 yillaridan nari-berida biz baxshichilik san’atidan uzoqlasha boshladik. Avvaliga asta-asta, keyin tezlik bilan uzoqlashib ketdik. Buning ustiga XXI asr arafasida ommaviy madaniyat o‘z yurishlarini xalqlarning qadimiy san’atlarini yemirishdan boshladi. Sho‘rolar tuzumida baxshichilik san’ati chekkaga surib tashlandi. Baxshilarga munosabat yovvoyilarga munosabat kabi masxaraomuz shaklda namoyon bo‘ldi. Bizga qo‘shni mamlakatlarning ham juda katta baxshilari, oqinlari bor edi. Ularda ham bu san’at yildan yil g‘ariblashib bordi. Shu o‘rinda yana bir fikrni aytishni istardim, dunyoda xalqlar borki, ularning har biri tarixida baxshichilik san’ati qandaydir ko‘rinishda mavjud bo‘lgan. Faqat qaysidir xalq bu qadimiy san’atini saqlab qololgan, qaysidir xalqda esa unutilib, asta-sekin yo‘q bo‘lib ketgan. Masalan jahonga mashhur «Iliada», «Odisseya» dostonlarini yaratgan Homer ham aslida baxshi bo‘lgan. Bilasiz, Homerning ko‘zi ojiz edi, u baxshilarga o‘xshab dostonlarni qo‘shiq qilib aytib yurgan. Ancha keyin ular kitob holiga kelgan. Xullas, hamma xalqlarda ham yozma adabiyotga dovur yurt qahramonlarini, elning orzu-armonlarini kuylab yurgan baxshilar bo‘lgan.

Shuning uchun Termizda bo‘lib o‘tayotgan baxshichilik san’ati festivalining xalqaro miqyosda o‘tishi ham diqqatga sazovor. Men aminman, ular bu festivalning tarixiy ahamiyatini o‘z xalqlari misolida ham teran his etadilar. Chunki, har bir xalq ma’naviy xazinalarining asl beshigi xuddi shu baxshichilik san’atidir. Yozma adabiyotgacha bo‘lgan davrlar haqidagi tasavvurni ham va yozma adabiyotga eng katta manbani ham shu san’at beradi. Hamma gap shundaki, yozma adabiyotgacha bo‘lgan, necha ming-ming yil oldingi ajdodlarimizdan qolgan qanday ezgu so‘z bo‘lsa, qanday ezgu amal bo‘lsa, ulug‘ baxshilarimizning sharofati bilan yetib kelgan. Bu baxshilar yo‘lma-yo‘l, uyma-uy, qishloqma-qishloq yurib, aytib yurgan doston va qo‘shiqlarida juda katta ma’nodagi mafkurani, inson mafkurasini odamlarga singdirgan. Ularning har bir harakatida, har bir so‘zida xalqning katta adabiyoti yashab kelgan.

Dunyoda katta eposi bor xalqlar juda ko‘p emas. G‘ururlansak arziydi, o‘zbek xalqida «Alpomish» bor. Gap shundaki, xalqlarning badiiy tafakkurini barometr kabi o‘lchaydigan narsa bu – shu xalqning eposi bo‘ladi. Bizning xalqimizning badiiy tafakkuri azaldan juda katta talablarga javob bera olgan. Bo‘lmasa, «Alpomish»ga, «Go‘ro‘g‘li»ga o‘xshagan dostonlar yaratilmasdi. «Alpomish» dostonining har sahifasiga katta tarix, katta hikmatlar yashiringan. Alpomish Qultoy ko‘rinishida kelib, Oybarchinga uylanmoqchi bo‘lib to‘y berayotgan Ultontozga «qutlug‘ bo‘lsin» qilganini bir eslang:

Nomuslar bilan-ey oringiz,

Qatorda lo‘kchayu noringiz,

Sag‘irga o‘tibdi zo‘ringiz,

Yurakdan chiqqandir cheringiz,

Qulluqlar bo‘lsin-ey, to‘rajon-ey,

Bir marddan qolg‘an-ey yoringiz.

yoki Ultontozga tegishga majbur qilinayotgan Oybarchinning so‘zlarini eslab ko‘ring:

Uyurimda qulunim ot bo‘lmasmi, bobojon,

Begonani kel desam yot bo‘lmasmi, bobojon.

Vaqti kelib bu ko‘ngil shod bo‘lmasmi, bobojon,

Mard kishining bolasi mard bo‘lmasmi, bobojon,

It bolasin suygan bilan it bo‘lmasmi, bobojon.

Sunbul-sunbul sochimni taramay o‘lay, bobojon,

Oyna olib oq yuzima qaramay o‘lay, bobojon.

Men «Alpomish»ni Qodir baxshidan eshitib ko‘rganman. Qodir baxshi siymosida Bobo shoir, Umr baxshi, Ergash Jumanbulbul, Fozil Yo‘ldosh, Po‘lkan shoirlarning timsolini ko‘rganman. U xudo bergan odam edi. Qodir baxshining ovozida ham, do‘mbira chertishida ham, aytishida ham sehr bor edi. «Alpomish» dostonining bir joyiga kelganda, tinglovchilarni shunday yig‘latardi, shunday yig‘latardi, yana bir joyiga kelganda esa, shunday kuldirardi, shunday kuldirardi... Xullas, butun boshli manaman degan juda katta teatr jamoasi qilishi mumkin bo‘lgan ishni birgina Qodir baxshi qo‘lida do‘mbirasi bilan qilganini men ko‘rganman. Achinarlisi, Qodir baxshi aytgan «Alpomish» to‘liq holda hali yig‘ib olinmadi. Xalqning orasida har xil eski lentalarda sochilib yotibdi. O‘nlab dostonlar aytgan u kishi. Bularning hammasini bugungi zamonaviy audio texnikalarga ko‘chirib olib, xalqqa bersak juda katta ish bo‘lar edi. Qodir baxshi Tojikistonda bir davrada «Hazrati Xizr» degan dostonini aytgan. U paytlarda mumkin emasdi bunday dostonlarni aytish. O‘sha davrada Tojikistonning ulamolari, adiblari, olimlari bo‘lishgan. Bu dostonni baxshi yashirin bir uyda, xos davrada yashirib aytgan. «Hazrati Xizr» dostoni ham hozirda yo‘q. Bunday dostonlarni izlab topishimiz kerak.

Mening qishlog‘imdan ham Poyon baxshi degan baxshi o‘tgan. 30-yillarda dahshatli ocharchilik bo‘lib turgan bir davrda Tojikistondan Surxondaryoga don olib qaytayotgan odamlarning bug‘doyini Bobotog‘da berkinib yurgan qaroqchilar tortib oladi. Bola-baqra, xotin-qiz, keksa-yu yosh yo‘l qarab kutayotgan karvon qup-quruq qo‘l bilan qaytadi. Oqsoqollar bo‘lgan voqeani eshitishib, Poyon baxshining bir o‘zini Bobotoqqa jo‘natishadi. Poyon baxshi qaroqchilarni topadi, ularga «Men sizlarga bir doston aytaman, eshitinglar!» deydi. So‘ng Poyon baxshi yurtda ayollar, bolalar, keksalar ochdan o‘layotganligini, kechayotgan qahatchilik va ocharchilik dahshatlarini shunday dard va alam bilan kuylaydiki, qaroqchilar boshlig‘i chidayolmay yig‘lab o‘rnidan turib ketadi-da, hamma donni bitta donasigacha qoldirmay qaytarib berishlarini, hatto o‘zlari uchun yig‘ib qo‘ygan donni ham qo‘shib berishlarini buyuradi.

Mana, ko‘ryapsizmi, baxshilarga xalqning tili, el yuragining ovozi bo‘lish xudo tomonidan yuqtirilgan. Endi o‘tgan davrdagi e’tiborsizlik va bepisandlikni qarangki, 70-80 talab dostonni o‘z qalbida asrab elga yetkazib kelgan baxshilarning hozir qabri qayerda desa, birov bilmaydi. Axir ular haqiqiy ma’noda xalq va millatning juda katta xizmatchilari edilar. O‘sha davr mafkurasini bilasiz. Qullik mafkurasi elu xalq baxshichilik san’atidan uzoq bo‘lishidan manfaatdor edi. Shu sabab qanchadan-qancha baxshilar o‘zga yurtlarga surgun qilindi, o‘z elida qolganlarining boshida oybolta o‘ynab turdi. Bunga hammaning ichi kuyadi. Yuz yillik bu muddatda qanchadan qancha xazinalar tili bog‘langan baxshilarning ichida kuyib ketdi. Bu festivalning tashkil qilinishidan maqsad o‘sha xazinalarni boricha qaytarish, qadrini anglash, bu qadim san’atning qaddini ko‘tarishdir. Keyingi davrdagi katta ma’naviy hodisalardan biri bo‘lyapti bu anjuman. Chunki, keyingi paytlarda baxshi, baxshichilik san’ati desa yoshlar u nima ekan, deydigan darajaga borib qolgandi.

Yoshlarimiz boshqa arzimas va bachkana narsalarga chalg‘imasligi uchun mana shunday milliy san’atlar bilan ularning qalbini boyitish yo‘llarini izlashimiz kerak. Men ko‘p odamlar bilan gaplashib, bir narsani angladim, bizning odamlarimiz ichida hozir ham katta adabiyot yashab kelyapti. Buni oddiygina turmush tarzida ko‘rsa ham bo‘ladi. Masalan, daryoning oldidan o‘tib ketishayotganda, assalomu alaykum, deyishadi. Qishlog‘idagi qari bir tutni bobotut deb, o‘z bobosiday ko‘rishadi. Eh, juda ko‘p bunday misollar. Bular baxshilarimiz aytgan dostonlardan qon-qonimizga singgan narsalar.

 Ommaviy madaniyat, globalizatsiya butun jahon ziyolilarini tashvishga solib turibdi. Dunyodagi ahli fikr oldida: «Bu qaltis va xatarli jarayondan qanday xalqlar butun chiqadi?» degan savol turibdi. Rivojlangan, malakatlar ham shunga e’tibor qaratyapti hozir. Gap shundaki, millatga taalluqli har bir odamning ichi butun bo‘lsa, xalqning ichi ham butun bo‘ladi. Buning uchun asl ildizlarni yaxshi anglash kerak. Asl ildizlarni bilish uchun esa, bizga til va ruh bergan, tafakkurimizni parvarish qilgan qadimiy san’atlarimizni his etishimiz kerak bo‘ladi. Qadimiy dostonlar, baxshilarimiz aytib yurgan qo‘shiqlar har birimizning qalbimizni himoya qiladi. Ularni saqlash millatni saqlash degani. Chunki, baxshilar aytgan bu dostonlar millat ruhida, millat ruhi esa shu dostonlar ichida yashab kelgan. Ularni bir-biridan ayirish vujudni ruhdan, ruhni tanadan ayirishday gap. Tasavvur qiling, bitta dostonning yaralishi uchun qancha vaqt kerak? Bittagina maqolning yaralishi uchun yuz yil kerak bo‘lsa, bitta xalq dostonining bunyod bo‘lishiga necha asrlar kerak. Xalq ijod ma’nosida shoshilmaydi.

Men ba’zida nima uchun baxshilarimiz ichki ovozda aytishlari haqida o‘ylab qolaman. Insonning botiniy ovozi bu. Baxshi kuylayotganda ovoziga erk beradi, bor tuyg‘ulari, jismu joni bilan aytadi. Unga qo‘shilib, tabiat kuylaydi, tarix kuylaydi. Baxshining ovozi bu tarixning ovoziga o‘xshaydi. Bu dard va iztirob ovoziga, qadimiyat ovoziga o‘xshaydi.         Men bu ovozda tabiat, tarix va ko‘ngilning qorishiq simfoniyasini sezaman.

 Qodir baxshi aytgan «Alpomish» mana bunday boshlanadi:

Bu savdolar o‘tganda bu dunyolar yosh edi.

Gapni qarang-a. Alpomish bilan bog‘liq tarix o‘tganda bu dunyolar hali yosh edi degani bu necha ming yillar oldin bu asar yaratilgan deganidir.

Dostonni o‘qish yaxshi, lekin dostonni baxshidan eshitish kerak. Doston ichidagi sir dostonni eshitganda ochiladi. Yoshlarni doston eshitishga o‘rgatishimiz kerak. Buning ta’mini olgan odam keyin biladi uning siri nimada ekanligini. Buning zavqini sezgan kishi orqasidan o‘zi ergashib ketaveradi.

Malakatimiz Prezidenti tashabbusi bilan bo‘lib o‘tayotgan Xalqaro baxshichilik san’ati festivali – bu xalqimizning, adabiyotimizning, dostonlarimizning bayrami. Xalq dahosiga katta ehtirom bu!

Shu o‘rinda men ko‘proq yoshlarga murojaat qilishni istardim. Hozir Maktab partasida yo universitet auditoriyasida o‘tirgan bu yoshlar ham vaqti kelib, 70-80 yoshga kiradi, bobo bo‘ladi, buvi bo‘ladi, O‘shanda ularning bolalariga, nabiralariga qoldiradigan ezgu so‘zi bo‘lishi kerak. Avlod uchun bu eng muhim merosdir. Ezgu so‘zni esa xalq dostonlari beradi. Baxshichilik san’atining buyuk qadri ham shunda. Yana shuni aytishni istardimki, oldimizdan ulkan daryolar oqib turganda, ko‘za ko‘tarib boshqa joylardan suv izlab yurmaylik. Bu daryolarni taniylik, qadriga yetaylik va ulardan mangu bahramand bo‘laylik.

 

Eshqobil SHUKUR,

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi.



DB query error.
Please try later.