08.04.2019

KUYLA, DO‘MBIRAM...

Baxshilar xalq dostonlarini do‘mbira, qo‘biz yoki dutor sozi jo‘rligida kuylaydilar. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Islom shoir, Po‘lkan, Abdulla shoir, Mardonqul Avliyoqul o‘g‘li, Umir Safarov kabi baxshilar do‘mbira chertsa, Do‘styor Xo‘jayor o‘g‘li, Bukmurod Jo‘raboy o‘g‘li kabilar qo‘biz tortgan. Xorazm baxshilari dostonlarni asosan dutorda kuylaganlar.

Do‘mbira juda qadimiy cholg‘ulardan hisoblanadi. Bugungi kunga qadar o‘zgarishsiz saqlanib kelayotgan uning shakl ko‘rinishi ham so‘zimizning isboti bo‘la oladi. Professor O‘rozali Toshmatovning ma’lumotlariga qaraganda, qozoq xalqida ham do‘mbira cholg‘usi eng asosiy musiqiy cholg‘ulardan biri hisoblanadi. Qozoq do‘mbirasi zamon ta’sirida o‘zgartirilib, qovurg‘ali kosaxona va bog‘lama pardalarga ega bo‘lgan cholg‘udir. Bizdagi ko‘rinishidagi cholg‘ular ham ularda saqlanib qolgan. Faqat, uni qozoqlar «chertar» deb ataydilar. Ko‘rinib turibdiki, do‘mbira sozi qaysidir ma’noda dutorning qadimiy shakli bo‘lib, sadosi jihatdan undan biroz farqlanadi va yakkanavoz va jo‘rnavoz cholg‘u sifatida baxshi va cho‘ponlarning sevimli cholg‘usi bo‘lib saqlanib kelgan. Do‘mbira, tanburga nisbatan kosasi katta, dastasi esa kalta, dutorga nisbatan dastasi kalta, kosasi kichkina ikki torli cholg‘udir. Kosasining shakli ko‘proq tanburga o‘xshash bo‘lib, asosan tut, yong‘oq yoki o‘rik daraxtidan yasaladi.

Do‘mbirani torlari dutordek, kvarta ba’zan kvintaga sozlanadi, lekin sozning aniq balandligi ijrochining sozlashiga bog‘liq bo‘lgan. Ikki turli do‘mbira bor, biri dastasi uzun va ingichka. 12 ta ichak pardasi bor. Ikkinchisi dastasi kalta va yo‘g‘on; 7-9 pardasi bor. Ba’zi joylarda uch torli do‘mbira ham qo‘llaniladi. Har ikki do‘mbiraning ham ijro qilish texnikasi murakkab. 1930 yillarda do‘mbira qayta ishlanib, buning pikollo, prima, tenor, bas va kontrabas turlari ishlab chiqazilgan. Pardalar xromatik qilinib ishlangan.

Do‘mbiraning nisbatan zamonaviyroq shakli dutor cholg‘usi ham baxshilar ijodida keng qo‘llaniladi.

Dutor ikki torli chertma cholg‘u bo‘lib, kvarta, kvinta, prima, oktavaga sozlanishi mumkin. Dutor o‘ziga xos qadimiy cholg‘u bo‘lib, mayin va mungli sadoga ega. Dutorlar ayollar ijrosida keng tarqalgandir. Dutorning bir qancha turlari shakllangan bo‘lib, prima, sekunda, alt, kontrabas ko‘rinishlari zamonaviy ijrochilikda keng tarqalgan.

Baxshilar ijrosida jo‘rlik qiluvchi sozlardan yana biri qo‘bizdir. Qo‘biz kamonli cholg‘ularning eng qadimiysi yoki qadimiylaridan biri bo‘lib, bu cholg‘ular Xitoyda, Mo‘g‘ulistonda uchraydi. Qo‘bizning kashf etilishi, ba’zi turkiy manbalarda afsonaviy Qo‘rqut nomi bilan bog‘lanadi. G‘arb tadqiqotchilari kamonli cholg‘ularning ibtidosini sharqdan izlash kerakligini va bu cholg‘u qo‘biz bo‘lishi haqiqatga yaqinligini e’tirof etishgan. Qo‘biz cholg‘usida qoraqalpoq jirovlari o‘z doston termalarini kuylashadi. Qo‘biz, qo‘vuz — torli kamoncha bilan chalinadigan cholg‘u asbobi bo‘lib, o‘yilib ishlangan kosa, bug‘uz va dastasi bir butun yog‘ochdan yasaladi. Kosaning pastki qismiga tuya terisi qoplanadi va shu joyiga xarragi o‘rnatilib, ot dumidan o‘ralgan ikkita tor taqiladi. Bu torlar kvarta ba’zan kvinta intervali oralig‘ida sozlanadi. Qo‘biz dasta va kosadan iborat bo‘lgani uchun chalish vaqtida barmoqlar bilan torlar bosilganda dastaga tegmaydi. Natijada qo‘bizda do‘ng‘illagan tovush chiqadi. Qo‘biz ijrochiligida obertonlar ishtiroki juda faol bo‘ladi va uning ijrosida bir nechta tovush hosil bo‘layotgandek taassurot tug‘diradi. Ovoz hajmi ikki oktavaga yaqin. Umumiy uzunligi 700 mm. Bugungi o‘zbek milliy cholg‘ularida ham qo‘bizning takomillashtirilgan violonchelga yaqin ko‘rinishga keltirilgan «qo‘biz bas» va kontrabas o‘rnida ishlatiladigan «qo‘biz kontrobas» asboblari ishlatilmoqda. Bu asboblardan «Sug‘diyona» o‘zbek xalq cholg‘ulari orkestrida keng foydalanilmoqda.

Musiqashunos T.Solomonovaning «O‘zbek musiqasi tarixi» kitobida «Kitobi Dada Qurqut» («Qurqut bobomning kitobi») — turkiy xalqlarning XII-XV asrlarda yaratilgan qahramonlik qo‘shiqlari sikli. Qurqut — torli — kamonli musiqa asbobi — qo‘biz jo‘rligida qo‘shiqlar ijro etgan afsonaviy dono qo‘shiqchi haqida ma’lumot berilgan.

Abdurauf Fitratning «O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi» kitobida qo‘biz asbobining turkiy xalqlarning eng qadimiy cholg‘ularidan biri ekanligi va qovuz ham deb nomlanishi, turkiylarning ilk shoirlari bo‘lgan baxshilar — o‘zonlar qo‘biz cholg‘ularida kuylaganlari haqida fikrlar bildirigan.

 

Shomurod MUSTAFOYEV, dotset.

Muzaffar TASHPO‘LATOV, musiqashunos.



DB query error.
Please try later.