O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Avgust 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
08.02.2018

XAMSA HIKMATLARI

Alisher Navoiy olamdagi barcha narsalarning yaratilishidan maqsad inson ekanligini bir o‘rinda «Lek boridin garaz inson edi», deya ta’kidlasa, boshqa bir baytda: Bor edi inson guli maqsud anga, deydi:

Bu chaman olmogida mavjud anga,

Bor edi inson guli maqsud anga.

Navoiy insonni uluglaydi. Bu nomga musharraf bolish oliy saodat ekanligini uqtiradi. Haqiqiy insonni odamiylar odamiysi, deya baholaydi. Va bunday kishining birinchi belgisi iymon ekanligini takidlaydi:

Kimki jahon ahlida inson erur,

Bilki nishoni anga imon erur.

Shoir iymonli, haqiqiy kishilarga xos sifatlarni korsatib otadi. Elga foyda keltiradigan, yaxshilik qiladigan, odob-axloqli, saxovatli, qilmishi rostlik va togrilik, sabr-qanoatli, shukr qilib yashaydigan, halol mehnatni qadrlaydigan, shirin soz, nafs va tamadan yiroq kishilarni ana shu bahoga loyiq, deb biladi. Shoir insonning suvrati bilan siyrati, yani tashqi korinishi bilan ichki dunyosi mos tushishi kerakligini aytadi. Soz bilan ish muvofiq bolmasa, foydasiz ekanini uqtiradi:

Kimniki, inson desang, inson emas,

Shaklda bir, felda yakson emas.

Komil insonning kongli, sozi, korinishi, fel-atvori, qiladigan ishi bir xil boladi. Haqiqiy inson sabr-qanoatli, shukrlidir. Insonni davlati, mol-mulki emas, qanoati sarbaland etadi:

Mulk ila ozni demagil arjumand,

Mulki qanoat bila bol sarbaland.

Navoiy asarlarida shukr qilib yashash goyasi kop tilga olinadi. Qitalaridan birida ikki kishining holatini tasvirlash orqali shukronalikni uluglaydi. Birov kelyapti: oyogida kiyishga kalishi yoq. Ikkinchisi kelyapti — oyoqning ozi yoq. Hayrat ul-abrorda bu fikr yana ham chuqurlashtiriladi:

Biri aning nematiga shukr erur,

Kimsaki, shukr aylasa, koprak berur.

Navoiy komil insonga xos yana bir muhim belgi sifatida halol mehnatni uluglaydi. Birovning minnatli oshidan halol mehnat bilan topilgan ozgina narsa ham qimmatliroq. Ozi mehnat qilib topgan bir dirham birovning ganji xazinasidan yaxshiroq:

Bir diram olmoq chekibon dastranj,

Yaxshiroq andinki, birov bersa ganj.

Boshqa bir orinda esa, halol mehnat bilan topilgan qatiqsiz umochni (suvda pishirib olinadigan xamir ovqat) kulochga, yani sharbat, bodom, qaymoq solib pishirilgan kulchaga qarshi qoyadi. Oz mehnati bilan topilgan umochda kongil tinchligi, osoyishtalik bor. Birov bergan kulochning minnati, bezovtaligi koproq:

Tinch kongul birla qatiqsiz umoch

Behki, birov minnati birla kuloch.

Komil insonga xos yana bir sifat rostlik, togrilik. Bu tushuncha Navoiyning kop asarlarida izohlanadi. Shoirning bu boradagi xulosasi quyidagicha:

Bir buki, tuz bolsa kishining sozi,

Yoq sozikim, ham sozi-yu ham ozi.

Tuz bu togrilik, rostlik degani. Insonning sozi rost bolishi zarur. Nafaqat sozi, ozi ham, sozda boshqa-yu, ishda ozgacha bolish muvofiq emas. Yani:

Ulki shior ayladi yolgon demak,

Bolmas ani eru musulmon demak.

Yolgonchi odam xalq etiboridan qoladi. Shoir kizb yolgon, kozib yolgonchi tushunchalariga kop toxtaladi. Tuz haq, egri botil, deydi. Egrilik, yolgonchilikni barq chaqmoq, yashinga oxshatadi. Ozi osmonda bolsa ham quyiga tushishini xorlik deb biladi. Egrilik rejasiz bog, tekislanmagan, teng suv icha olmaydigan notekis yer. Yolgonchilik yashirin qolmaydi. Tezda elga oshkor boladi. Yolgonchilikda nomi chiqqan odamning rost sozi bolmaydi. Unga hech kim ishonmaydi. Togri sozi ham yolgondek tuyuladi. Shu sabab har qanday mushkul damda ham yolgon gapirmaslik kerak:

Zarurat aro qolgon chogi,

Demas ersang, dema yolgon dogi.

Navoiy talqinicha, dunyoda birovga sitam yetkazish, uning qalbiga ozor berish yomonlik nishonasi. Yomonlikning jazosi qattiq boladi. Farhod va Shirinda shunday bayt bor:

Birovgakim birovdin yetti ofot,

Hamonokim qatigroqdur mukofot.

Shoir Xamsada kop orinlarda ofot, yani, yomonlikning natijasini korsatib otadi. Bu jazoning mezoni qanday? Kichik ozorning ham jazosi kattadir:

Kimgaki bir rishta yetkurding ziyon,

Qatlingga ul rishtani bilgil yilon.

Navoiy bazi baytlarda ushbu fikrlarini yana ham kuchaytiradi. Farhod va Shirin dostonida shunday bayt bor:

Birovkim rishtaye uzdi jafodin,

Evaz tutmoq kerak koz ajdahodin.

Jabru jafo yomonlikning katta uzvi. Uning bolak-bolakchalari ham baribir ziyon. Shoir talqinicha, bir rishta jafo zohir etilsa, uning oqibati juda qorqinchli.

Xamsada rishta kopgina tushunchalarni nisbatlovchi soz. U ozor, tama, qorquv, korinish va ayni paytda gozallik ifodasi sifatida namoyon boladi. Yuqoridagi baytlarda rishta ozgalarga yetkaziladigan ozorning eng kichik shakli tarzida talqin etilib, undan keladigan kulfatlarning behadligi korsatilgan. Ana shu ruhdagi fikrlar mana bu baytda boshqacharoq bayon etilgan:

Birovkim tama rishtaye qilgusi,

Aning birla bogzidin osilgusi.

Saddi Iskandariyda Iskandarning Kashmir yurtiga kirib borishi, oz odamlariga kishidin tama qilmasun rishta, deya hukm qilishi bayon etiladi. Rishta ip. Dor ham ip. Kichikkina tamaning jazosi katta dor olim.

Xamsa insoniylik, komillik, manaviy yetuklikdan saboq beruvchi oziga xos qomusdir. Unda hamma uchun ogit boladigan, hayoti davomida amal qilishi zarur bolgan kopdan-kop saboqlar oz ifodasini topgan.

Tohir XOJAYEV,

Navoiy davlat pedagogika instituti ozbek adabiyoti kafedrasi dotsenti.



DB query error.
Please try later.