Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Aprel 2019   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 1 2 3 4 5
05.03.2019

IQTISODIYOTIMIZ CHUQUR TAHLIL VA MARKETINGGA MUHTOJ

Tan olish kerak, uzoq yillar davomida O‘zbekistonda investitsion faoliyatning tahliliga va shundan kelib chiqib, uning samaradorligiga deyarli e’tibor berilmagan. Misol uchun, 2010-2016 yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotida o‘zlashtirilgan investitsiyalar ko‘lami juda ham keng bo‘lsa-da, ammo ular iqtisodiy o‘sishda o‘z aksini deyarli topmagan, tabiiy gaz, yengil avtomobillar va avtobuslar, traktorlar, neft va boshqa strategik ahamiyatga ega mahsulotlarning yillik ishlab chiqarish hajmi 1,5-2,5 baravargacha kamaygan.

Sir emas, uzoq yillar davomida biz dehqonchasiga yo‘l tutib keldik – jalb etilayotgan investitsiyalar qancha ko‘p bo‘lsa, shuncha yaxshi, qabilida. Ammo chetdan jalb etiladigan investitsiyalarning yoqimsiz bir talabi bor – muayyan vaqt o‘tganidan keyin ularning hisob-kitobi bo‘ladi.

Iqtisodchilarimiz bu jarayon bilan bog‘liq eski dunyoqarashdan voz kechishni xohlamayotgan bir sharoitda xolis iqtisodchilar boshqacha takliflar bilan chiqishlari tabiiy. Bunday yondashuv vujudga kelishi mumkin bo‘lgan yangi va yana ham murakkab nomutanosibliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Agar iqtisodiy faoliyat aniq hisob-kitoblarga asoslangan bo‘lsa, uning samaradorligi shunchalik yuqori darajada bo‘ladi va buni hech kim inkor etolmaydi.

Misol uchun, mamlakatimiz YaIMni qo‘shimcha yana bir foizga ko‘paytirmoqchi bo‘lsak, solishtirma narxlarda bu 2,2 milliard dollarni tashkil etadi. Ishlab chiqarish resurslarining erkin harakatlanishiga xizmat qiladigan bozor munosabatlarini shakllantirish uchun uzoq yillar kerak bo‘ladi, shuning uchun hozircha strategik yo‘nalishlarni tanlash va ularga investitsiyalarni markazlashgan holda jalb qilishga majburmiz. Misol uchun, to‘qimachilik mahsulotlari hisobiga YaIMni 300 million dollarga o‘stirmoqchi bo‘lsak, 80-90 ming tonna paxta tolasini qo‘shimcha tarzda qayta ishlab, undan ip, polotno va tayyor trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarishimiz kerak bo‘ladi.

Buning uchun qancha qo‘shimcha ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish kerakligi ma’lum va bunga qancha mablag‘ kerakligini hisoblab chiqish ham qiyin ish emas.

Jahon iqtisodiyoti amaliyotidan ma’lumki, investitsion faoliyatni samarali amalga oshirayotgan va oxirgi o‘n yil davomida eng yuqori o‘sish sur’atlariga erishgan mamlakatlar 4 hissalik sarmoya hisobiga YaIMni 1 hissaga o‘stirmoqda. Demak, agar bizlar ham investitsion faoliyatning samaradorligiga erishsak, YaIM 2,2 milliard dollarga ko‘payishiga 10 milliard dollardan (kapital ta’mirlash xarajatlarini qo‘shgan holda) kamroq sarmoya kerak bo‘ladi.

2018 yilda mamlakatimizda barcha yo‘nalishlarda o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi 119 trillion so‘m (14 milliard dollar) ni tashkil etgani to‘g‘risida rasman e’lon qilindi. Buning evaziga mamlakat YaIM 2017 yilga nisbatan 5,2 foizga o‘sgani ham ma’lum bo‘ldi. Tan olish kerak, hozircha bundan ko‘proq natijalarga erishishning iloji ham yo‘q. Nega deganda, ichki bozorimiz qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining noto‘g‘ri joylashtirilishi natijasida keskin darajada torayib qolgan va, eng asosiysi, markazlashgan iqtisodiy tizim mamlakatimiz iqtisodiyoti raqobatbardoshligini juda past darajaga keltirgan. Misol uchun, sug‘oriladigan yerlarga g‘alla ekib, har gektardan 500 dollarlik mahsulot olamiz. Italiya va Fransiya fermerlari shuncha maydonda yetishtirilgan uzumni tayyor mahsulotga aylantirish hisobiga 50 ming yevroga teng daromad oladi. Albatta, bizlar ham xuddi shunday yo‘l tutsak, iqtisodiyotimizdagi natijalar tubdan farq qiladigan bo‘ladi, davlat byudjetining ham, ishchi-xodimlarning ham daromadlarida katta o‘zgarishlar yuz berishi aniq. Buning uchun insonning ehtiyojlari faqat to‘yib non yeyishdan iborat emasligini, bu borada yana ham ulug‘vor mezonlar borligini vazirlardan boshlab jamiyatimizning barcha a’zolari tushunishi kerak.

Samaradorligi shubha ostida bo‘lgan katta va kichik investitsion loyihalar kam emas va ular qatorini to‘qimachilik tarmog‘i hisobiga kengaytirish mumkin. 2016 yilning dekabr oyida bu sohani rivojlantirishga qaratilgan davlatimiz rahbarining farmoni qabul qilingan edi. Uni qabul qilishdan asl maqsad paxta tolasidan tayyor tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish va eksportga yo‘naltirish edi. Aslida ikki yil muayyan natijalarga erishish uchun yetarli muddat, lekin nima uchun o‘zgarish sezilarli darajada bo‘lmayapti? Bu ishlarda marketingdan foydalanish umuman yoddan chiqarilganidan dalolat beradigan misol keltirmoqchiman.

Yangi yildan oldin ijtimoiy tarmoqlarda Qo‘shma Shtatlardan kelgan savdo kampaniyasining rahbari O‘zbekistondan tekstil mahsulotlarini sotib olishga qiziqayotgani to‘g‘risida ma’lumotlar berildi. Mehmonning fikricha, bizning mahsulotlarimiz arzonligi va sifatliligi bilan farq qilar ekan. Agar «O‘zbekiston havo yo‘llari» kompaniyasi mavjud tashish tariflariga nisbatan chegirmalar qilsa, bu janob mahsulotni Shtatlarga eksport qilishi mumkin ekan...

Endi o‘zingiz o‘ylab ko‘ring. Qo‘shma Shtatlar paxtani qayta ishlash bo‘yicha dunyoning eng ilg‘or mamlakatlaridan biri. Meksika bilan chegaradosh, Braziliya ham uncha uzoq emas. Shularni inobatga olsak, qaysi xayolparast bunday taklifni jiddiy qabul qilishi mumkin? Axir bundan ko‘ra, Yevropa bozorlariga kirib borish ancha osonroq ish emasmi? Aslida tekstil sohasida yaxshi natijalarga erishmayotganimizning asosiy sababi boshqa narsada – eksportning ko‘payishi uchun raqobatbardoshlikni belgilaydigan tadbirlarda tizimli yondashuvning yo‘qligida.

Ip-yigiruv fabrikalarining katta qismi 15-20 yil oldin ishga tushirilgan, ulardagi asbob-uskunalar ma’nan va jismonan eskirgan. Tadbirkorlar shunaqa korxonalarni tiklashga kirishganiga bir yil o‘tmasdan, ularga yetkazib beriladigan 1 kilogramm paxta tolasining narxi 1,5 dollardan 2 dollargacha ko‘tarildi, yangi yildan boshlab esa ularga nisbatan qo‘shimcha tarzda yer va mulk solig‘i joriy etilmoqda.

Xo‘sh, bunday sharoitlarda tekstil korxonalarining raqobatbardoshligi qaysi tomonga qarab o‘zgaradi? Vaholanki, aynan shu soha mamlakatimiz mehnat bozorida vujudga kelgan keskinlikni bartaraf etishga xizmat qiladigan asosiy yo‘nalishdir.

 2018 yilda 55 mingdan ko‘proq yangi korxona ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risida statistik ma’lumotlar berildi va ularning muayyan qismi sanoat korxonalaridan iborat. Banklar va mahalliy boshqaruv organlari tomonidan marketingga tayanib ishlash yo‘lga qo‘yilmaganligi sababli har yili qancha yangi korxona tashkil etilsa, shunga yaqin korxonalar yopiladi. Hattoki, bitta tumanning o‘zida bir qator tikuvchilik sexlari to‘laqonli ishlamay turgan bir paytda yangilarini ochish uchun kreditlar ajratish amaliyoti har qadamda uchraydi.

Miqdoriy ko‘rsatkichlarning orqasidan quvish natijasida minglab korxonalar bir-birining faoliyatini takrorlaydi, foyda olish darajasi pasayib, ichki investitsion imkoniyatlar cheklanadi, tayyor mahsulot zaxiralari ortib boraveradi. Afsuski, O‘zbekiston korxonalaridagi tayyor mahsulot zaxiralari, ularning ta’sirida vujudga keladigan debitorlik va kreditorlik qarzlar to‘g‘risida ancha yillardan beri ma’lumot berilmaydi. Yillar davomida o‘zgarishlarsiz qog‘ozdan qog‘ozga ko‘chiriladigan hujjatlarning ichiga kirib ketgan, vaqt-vaqti bilan kabinetlardan chiqib, korxonalardagi ahvolni o‘rganish kerakligini unutgan vazirliklar xodimlarida tahliliy yondashuv fikri qayerdan vujudga kelishi mumkin? Xonada o‘tirib, qog‘ozlardagi raqamlarni hisob-kitob qilish boshqa, joylarga chiqib, korxonalar faoliyatini o‘rganish boshqa.

Alohida shaxslarga tikuvchilik mashinalari sotib olishga kredit berib, yangi ish o‘rni yaratdik, deyish, fikrimcha, bandlikni bartaraf etishga qaratilgan vaqtinchalik tadbir. Lekin bu borada samarali yo‘l ham borku axir. Farg‘ona vodiysida yuqori natijalarga erishib ishlayotgan yengil sanoat korxonalari juda ko‘p. Agar ularning filiallari boshqa shahar va tumanlarda tashkil etilsa, natijalar umuman boshqacha tus olishi mumkin.

Agar ushbu yo‘nalishdagi chora-tadbirlar yakka tadbirkorlik asosida emas, balki asosan ochiq turdagi aksionerlik jamiyatlari shaklida amalga oshirilsa, korxonalar faoliyati, bir tomondan, aholining nazorati ostida bo‘ladi va ikkinchi tomondan, mahsulotni (egalik huquqi ta’sirida) ichki bozorda sotish yengillashadi. Shu bilan birga, valyuta siyosatining liberallashuvi va yangi soliq Konsepsiyasining joriy etilishi mahalliy ishlab chiqaruvchilar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun, yon atrofimizdagi ayrim davlatlarda QQSning stavkasi 12 foizni tashkil etadi va bu yerda ishlab chiqariladigan yuqori sifatli mahsulotlar, ayniqsa, tikuvchilik mahsulotlari shuning hisobiga arzonroq.

Demak, qo‘shni mamlakatlardan xalq iste’moli tovarlarining kirib kelishi va bu mahalliy mahsulotlarni sotishga salbiy ta’sir ko‘rsatishiga tayyor bo‘lishimiz kerak. Qolaversa, jalb qilingan kredit foizlari, yer va mulk soliqlari to‘lovi kutib o‘tirmasligi ham aniq. Bu misollardan iqtisodiy faoliyatda iqtisodiy tahlil va marketing fani nechog‘lik muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rish mumkin.

Aslini olganda, iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishdan maqsad – bu o‘sish sur’atlari bo‘yicha boshqa mamlakatlar bilan musobaqa uyushtirish emas, balki mamlakat aholisining doimiy o‘sib boruvchi ehtiyojlarini imkon qadar yuqori darajada qondirishdir. Tashqi savdoni amalga oshirishdan ham maqsad shu, ya’ni raqobatbardoshlik xususiyatiga ega bo‘lgan mahsulotlarni eksport qilib, uning foydasi hisobiga mamlakatda yetishtirilishi noqulay bo‘lgan, ishlab chiqarishi qimmatga tushadigan mahsulotlarni import qilishdir.

Bir narsaga e’tibor qarataylik. Uzoq yillar davomida va kuchli raqobat ta’sirida jahon bozori muayyan transmilliy kompaniyalar tomonidan taqsimlanib olingan va unga qo‘shimcha mahsulot bilan kirish — o‘ta murakkab masala. Murakkab, ammo iloji bor masala. Buni Bangladeshning tekstil mahsulotlari, Vetnamning qahva, Hindistonning IKTning dasturlash ta’minoti bilan xalqaro bozorlarga kirib borishi misolida ko‘rish mumkin.

Yana ham yuqori o‘sish sur’atlariga erishish uchun korxonalarning malakali kadrlarga bo‘lgan ehtiyojlari to‘laligicha qondirilishi kerak. Buning uchun oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshiriladigan qabul jarayoni korxonalar buyurtmalariga asoslanishi kerak. Shunday yo‘l tutsak va faqat ilmiy asoslangan marketing tadqiqotlariga tayanib ishlasak, xalqaro bozorlarni egallashimiz mumkin.

Tashqi savdo ham, investitsion faoliyat ham chuqur hisob-kitoblarga asoslanib amalga oshirilsa, natijalar umuman boshqacha bo‘lishi mumkin.

Valyuta siyosatining liberallashuvi tashqi savdo aylanmasining salbiy natijalar bilan yakunlanishiga sabab bo‘layotganday tuyulmoqda. Aslida sabab statistik faoliyat yangi sharoitlarga mos tarzda amalga oshirilmasligida, deb hisoblayman. O‘tgan yillarda nimalarni va qaysi miqdorlarda eksport qilgan bo‘lsak, xuddi o‘sha darajada eksport qilyapmiz, sanoat korxonalari bir maromda o‘z faoliyatini davom ettirmoqda, mahalliy tovarlarni siqib chiqarib savdo peshtaxtalarini xorijdan keltiradigan tovarlar bosib ketgani ham yo‘q. Faqat davlatimiz tomonidan innovatsion texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan qarorlarga asosan mashina va asbob-uskunalar xaridi ko‘paydi, xolos. Ularning to‘lov manbai bo‘lib asosan to‘g‘ridan-to‘g‘ri jalb etilayotgan chet el investitsiyalari va kreditlari xizmat qilmoqda.

Yana bir masalaga e’tibor qaratish lozim, deb hisoblayman. Yangi soliq konsepsiyasi doirasida kichik sanoat korxonalarining katta qismi umumbelgilangan soliq to‘lash tizimiga o‘tishi ularning yiriklashishiga, ixtisosining o‘zgarishiga, narx-navoning keskin o‘zgarishi va raqobat kurashining kuchayishiga olib kelishi mumkin. Bu jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lgan salbiy oqibatlarning oldini olish borasida marketing fani muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun vazirliklar, xo‘jalik uyushmalari va mahalliy hukumat organlari maslahat markazlari tuzib, ularning tarkibiga oliy o‘quv yurtlarining marketolog-olimlarini jalb etib jarayonni boshqarishga kirishsalar, maqsadga muvofiq bo‘lar edi.

Xulosa sifatida shuni ta’kidlash joizki, investitsion va tashqi savdo faoliyatlari chuqur tahlil, aniq hisob-kitoblar va marketing faniga tayanib amalga oshirilsa, ularning samaradorligi, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tub iqtisodiy islohotlarning natijadorligi yana ham yuqori darajaga ko‘tarilishi mumkin.

 

Ilhom VAFOYEV,

iqtisodchi.



DB query error.
Please try later.