25.03.2017

SOYA — BETAKROR O‘SIMLIK

Uning doni va oqsilidan to‘rt yuzdan ziyod turli xil mahsulot tayyorlanadi

Yurtimizda ekilayotgan dukkakli don ekinlari orasida soya o‘simligining qadri baland bo‘lib, bug‘doy, sholi va makkajo‘xoridan keyingi o‘rinni egallaydi.

Soyaning doni va oqsilidan to‘rt yuzdan ziyod turli xil mahsulot tayyorlanadi. Uning doni tarkibida 45 foizgacha oqsil va 25 foizgacha o‘simlik moyi, chorva mollari oqsilida kamdan-kam uchraydigan aminokislotalar mavjud. Soya oqsilidan ekologik toza sifatli moy, tarkibida letsitin moddasi saqlaydigan tuxum kukuni, qon plazmalari, ko‘zoynaklar uchun sifatli linzalar olinadi. Bundan tashqari, jun gazlamalar ishlab chiqariladi. Ularni haqiqiy junli matolardan ajratish mushkul.

Chorvachilikda soya mahsulotlari eng sifatli va to‘yimli ozuqa hisoblanib, tarkibidagi proteniga ko‘ra, 100 kg soya doni 134,8 ozuqa birligini saqlaydi. Bu ko‘rsatkich boshqa bironta donli yoki dukkakli ekinda uchramaydi. Uning quruq poyasi ham beda pichaniga qaraganda to‘yimliroq.

Zavodlarda moyi ajratib olingandan so‘ng qolgan soya shroti tarkibida 14 xil aminokislota mavjud bo‘lib, ushbu moddalar parrandachilikda keng foydalanildi.

Soya oqsili ipak qurti uchun ham noyob ozuqa hisoblanadi. Bir yilda besh marta ipak qurti boqiladigan Yaponiyada soya oqsilidan tayyorlangan suyultirilgan pastalardan foydalaniladi. Yurtimizda ham  bu borada dastlabki ishlar olib borilmoqda.

Bu o‘simlikning tuproq unumdorligini oshirish borasidagi ahamiyati kattadir. Undan almashlab ekishda foydalanish katta samara beradi.

Soya ildizlari orqali havodan sof azotni o‘zlashtirib, tuproqni boyitadi. O‘simlik o‘sish davrida o‘zi uchun ham, o‘zidan keyingi o‘simlik uchun ham ma’lum miqdorda azot qoldirib ketadi. Ya’ni u tuproq tarkibini yaxshilab, biologik jarayonlarning faolligini oshiradi.

Ushbu o‘simlik ekilgan dalalarda tuproqning mikroflorasi yaxshilanadi, tuproqda biologik va ekologik tizim vujudga keladi. Chuvalchanglar, rizobium bakteriyalari va boshqa foydali organizmlar yashashi uchun qulay muhit paydo bo‘ladi.

Soya (Glicine hispida maxim.) issiqsevar o‘simlik. Donning unib chiqishi uchun eng past harorat +8 0 S, muqobil sharoit 18-25 0 S ni tashkil etadi.

 Bu o‘simlikni ikki muddatda ekish mumkin. Birinchi marta bahorda, ya’ni tuproq harorati 12-14 0 S bo‘lganda yoki makkajo‘xori bilan bir vaqtda, ikkinchi marotaba, takroriy ekin sifatida donli ekinlardan so‘ng ekiladi. Asosiy ekin sifatida ekishda uning navlarini to‘g‘ri tanlay bilish lozimdir. Ertapishar navlarning o‘sish davri 70-75 kun bo‘lsa, o‘rtapishar navlar 100-110 kun va kechpishar navlar esa 135-140 kunda pishib yetiladi. Ularning qaysi muddatda ekilishiga qarab navlar tanlanadi. Kech pishar navlar gektaridan 30-40 sentner hosil beradi.

Soya urug‘chiligida Krasnodar o‘lkasi va AQShdan keltirilgan soya navlari bizning sharoitimizda yuqori hosil bermoqda.

Soyani takroriy ekish rejalashtirilar ekan, albatta navlarni to‘g‘ri tanlash lozim. Ertapishar navlar 1200-1500 0 S, o‘rtapishar navlari esa 1800-2100 0 S talab qiladi. Takroriy ekilganda 1400-1500 0 S haroratni o‘simlik to‘play oladi.

Uni takroriy ekishda «To‘maris», «Oyjamol», «Oltintoj», «Genetik», «Parvoz» navlaridan foydalanish mumkin. Soyaning ildizlarida tuganaklar hosil qilish uchun ekishdan oldin urug‘larni nitragin shtammlari bilan ishlab ekish yaxshi natija beradi, birinchi marta soya ekiladigan dalalarda soya ildizida tuganaklar hosil bo‘lmaydi.

Soya navlari ekish me’yori gektariga 60-70 kg bo‘lib, qator oralari 70 sm kenglikda ekilganda yaxshi hosil berishi tajribada tasdiqlangan. Shuningdek, tup soni bir gektarda ertapishar navlarda 400-450 ming, o‘rtapishar navlarda 350-400 ming, kechpishar navlarda 300-350 ming tup bo‘lishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Urug‘lar 4-7 sm chuqurlikka ekiladi. O‘suv davrida qator orasi 2-3 marta ishlaniladi, organik va mineral o‘g‘itlar berilganda, o‘simlikning ozuqaga bo‘lgan talabi yaxshilanadi.

Sug‘orish yerosti suvlarining joylashishiga qarab olib boriladi, ya’ni 1,5-2,0 m chuqurlikda joylashganda ekin 3-4 marta sug‘oriladi. Yerosti suvlari uzoq yoki pastda joylashgan bo‘lsa, unda sug‘orish soni oshiriladi. Soya o‘zidan changlanadi.

Ekishda makkajo‘xori va chigit ekadigan moslamalardan foydalaniladi. Qator oralarini ishlash va pishib yetilganda donini o‘rib olish mexanizatsiya orqali amalga oshiriladi.

Xullas, soya navi to‘g‘ri tanlansa, agrotexnika ishlari o‘z vaqtida sifatli bajarilsa, koni foyda bo‘ladi.

Soya o‘simligining yana bir afzalligi shundaki, u takroriy ekin sifatida ekilsa, bir yerdan ikki marta don olishga erishiladi va tuproq organik moddalar bilan boyiydi. Bu vaqtda qo‘shimcha har gektar yerdan 400-450 kg azot va 300-350 kg o‘simlik moyi olishga erishamiz.

Soyaning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda ham o‘rni beqiyosdir. Respublikamizning yog‘ zavodlarida soya donidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yog‘ ajratib olinadi. Yog‘i ajratib olingandan so‘ng izolyatidan konditer sanoatida shokoladli konfetlar tayyorlash mumkin yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulardan turli xil pechenyelar, non va non mahsulotlari tayyorlashda foydalaniladi. Shuningdek, undan kolbasa mahsulotlarini tayyorlashda foydalaniladi. Tarkibida oqsil moddasi ko‘p bo‘lgani uchun soya uni qo‘shilgan non va pechenyelar 2-3 marotaba to‘yimli bo‘ladi.

Demak, soyani yetishtirish bilan qator muhim masalalar hal etiladi, birinchidan, tuproqni biologik azot bilan boyitamiz, ikkinchidan, aholini sifatli, ekologik toza o‘simlik moyi bilan ta’minlaymiz, turli xil mahsulotlar tayyorlaymiz, yangi ish o‘rinlari yaratamiz.

Nurali XALMANOV,

Samarqand davlat

universiteti dotsenti,

qishloq xo‘jalik fanlari nomzodi.



DB query error.
Please try later.