16.04.2019

HUJJATSIZ UYDAGI ODAMLAR

Mulk huquqini e’tirof etish bo‘yicha bir martalik umumdavlat aksiyasi muddatini uzaytirish kerakmi?..

Azaldan keng joylarda ko‘ngilni keng qilib yashashga o‘rgangan xalqmiz. Kim qayerda rizqi va baxtini topaman deb ishonsa, o‘sha yerda emin-erkin makon qurib, ro‘zg‘or tutgan, mehnat bilan palak yozgan.

Aksariyat ko‘pchilik atay qonunni buzish uchun emas, uyli-joyli bo‘lay, farzandlarimga sharoit yaratay, degan yaxshi niyat bilan imorat tiklagan. Nima bo‘lsa ham yerga egalik qilib olay, degan o‘y bilan uy solganlarning yo‘li, yo‘rig‘i boshqa.

Bundan 20-25 yillar avval mamlakatimiz endi-endi mustaqil oyoqqa tura boshlagan paytlarda birin-ketin uch o‘g‘il voyaga yetgan oddiy o‘zbek oilasidagi ijtimoiy vaziyatni tasavvur etish, tushunish qiyin emas edi. Bitta oilaga joy topib, uy solish, alohida ro‘zg‘or sifatida ajratib berish, yumshoq aytganda, oson bo‘lmagan. Mamlakat va millat boshidagi sinovli yillarda odamlar qo‘lidan kelganicha, imkon topilganicha uy-joy solgan. Ana shu yillarda xalqimizning qo‘l kuchi, bardosh bilan farovonlikka intilishi ortidan qishloq xo‘jaligi yoki boshqa sohalarda foydalanishda bo‘lmagan yerlar ham obod qilingan, uy uchun imoratlar solinib, bora-bora fayzli qishloqlar bunyod etilgan. Buning uchun o‘lchab, qiyoslab bo‘lmaydigan darajada ulkan mehnat, cheksiz kuch-iroda sarf etilgan. Davlatu jamiyatdan, yon-atrofdagilardan umidvor bo‘lmay, ketmon tig‘i tegmagan qarovsiz joyda chamandek hovli yaratish uchun bor-yo‘g‘ini, sarflagan hamyurtlarimiz ham oz emas. Zahmat va mashaqqat natijasida barpo etilgan uy-joylarning hayotda uchrab turadigan har xil holatlar sabab hujjati to‘g‘irlanmagan bo‘lishi mumkin. Lekin bunday uylar o‘z egalariga ona sutidek halol emasmi?..

Mana shular haqida o‘ylab, ko‘ngilni kengroq olib, fikr yuritsak, mulk huquqini e’tirof etish bo‘yicha bir martalik umumdavlat aksiyasining ahamiyati ochiladi. Mamlakatdagi real holat va tarixiy sharoitni ko‘z oldiga keltira oladigan, uyi yo‘q bir oilaning boshida mingta muammo aylanishini anglaydigan inson bu tadbirning zaruratini oydek tushunadi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 5421-sonli Farmonida uy-joy uchun zarur hujjatlarning mavjud emasligi aholida boshqa ijtimoiy muammolar kelib chiqishiga olib kelgani qayd etildi.

2019 yil 1 mayga qadar (mazkur Farmon qabul qilingan vaqtgacha) qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkalarida yoki imorat qurish uchun ruxsatnoma olmasdan qurilgan turar joyga nisbatan mulk huquqi ushbu ob’ektga o‘z shaxsiy mulki kabi halol, oshkora va uzluksiz egalik qilayotgan shaxsga muayyan shartlar asosida berilishi belgilandi.

Farmonning ikkinchi qismi «b» bandida o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqi Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan tashkil etiladigan tegishli komissiyaning taqdimnomasiga ko‘ra tuman (shahar) hokimining qarori, shuningdek, umumiy mulk haqidagi fuqarolik va oila to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining qoidalariga amal qilish sharti bilan eng kam ish haqining besh baravari miqdorida bir martalik yig‘im to‘langandan keyin amalga oshirilishi belgilab qo‘yildi.

Fuqarolarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq ushbu muhim Farmonning ijrosini tashkil etish bo‘yicha Vazirlar Mahkamasi ikki hafta muddatda qaror qabul qilishi kerakligi ko‘rsatib o‘tildi. Bir martalik umumdavlat aksiyasi haqidagi Prezident Farmoni (PF-5421-son) 2018 yil 20 aprelda qabul qilingan bo‘lsa, bu tadbirni amalga oshirish tartibi haqidagi Hukumat (461-son) qarori 21 iyunda qabul qilindi...

Hukumat qarori bilan umumdavlat aksiyasi doirasida ko‘chmas mulklarga nisbatan mulk huquqini e’tirof etish tartibi to‘g‘risidagi nizom, bu ishlarni tashkil etish bo‘yicha respublika komissiyasining tarkibi, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar, tuman (shahar) komissiyalarining namunaviy tarkibi tasdiqlandi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar, tumanlar (shaharlar) hokimliklariga bir hafta muddatda hududiy komissiyalarni tuzish vazifasi topshirildi.

Mulk huquqini e’tirof etish jarayoni qanday amalga oshirilishi haqida batafsil to‘xtalish joiz. Bu aksiya bilan bog‘liq mamlakat miqyosidagi umumiy manzarani tasavvur etishda yordam beradi.

Jismoniy shaxs (uning qonuniy vakili) o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqini olish uchun imorat joylashgan hududdagi Davlat xizmatlari markazi orqali tuman (shahar) hokimining nomiga ariza bilan murojaat qiladi.

Komissiya ishchi organi ariza kelib tushgandan so‘ng 3 ish kuni mobaynida murojaat etuvchining arizasida ko‘rsatilgan joyga chiqqan holda o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratni o‘rganib, uning texnik planini shakllantiradi hamda ushbu texnik planni komissiya a’zolariga ariza va unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga yuboradi.

O‘z navbatida komissiya a’zolari ariza kelib tushgan kundan boshlab 5 kalendar kun mobaynida murojaat etuvchining o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratini joyiga borib o‘rganadi va o‘rganish natijalariga oid xulosalarini (ma’lumotnomalari) komissiya ishchi organiga jo‘natadi.

Komissiya a’zolari – tuman (shahar) yer resurslari va davlat kadastri bo‘limi boshlig‘i, qurilish bo‘limi boshlig‘i, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish inspeksiyasi boshlig‘i, davlat bosh sanitariya vrachi, ichki ishlar bo‘limi, davlat soliq inspeksiyasi hamda yong‘in xavfsizligi inspektorining har biri o‘z faoliyat yo‘nalishiga muvofiq tarzda xulosa va ma’lumotnomalar (jami 7 ta) tayyorlaydi.

Shular asosida komissiya ishchi organi 3 kalendar kuni mobaynida ko‘chmas mulk ob’ektini o‘rganish bo‘yicha belgilangan shaklda dalolatnoma rasmiylashtiradi.

Murojaat etuvchi Davlat xizmatlari markazi orqali tegishli hisobvaraq-faktura tushgan kundan boshlab 4 ish kuni mobaynida to‘lovni (eng kam ish haqining besh baravari miqdordagi bir martalik yig‘imni) amalga oshiradi.

Komissiya ishchi organi murojaat etuvchi yig‘imni to‘laganidan keyin 2 kalendar kuni mobaynida Komissiya raisi tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma asosida mulk huquqini e’tirof etish to‘g‘risida tuman (shahar) hokimining qarori loyihasini tayyorlaydi va tasdiqlash uchun taqdim etadi. Bunday qaror loyihasi 2 ish kuni mobaynida qabul qilinishi kerak. Qarorning nusxasi 1 ish kuni mobaynida Komissiya ishchi organi tomonidan Davlat xizmatlari markaziga yuboriladi. Nihoyat, markaz xodimi qaror nusxasiga muhr qo‘yib, murojaat etuvchiga taqdim etadi.

Ya’ni, jarayon nizomda ko‘rsatilganidek ravon o‘tsa, inson omili ta’sir etmasa, BIR NAFAR ARIZA BERUVChI MULKKA EGALIK HUQUQI HAQIDAGI QARORNI QO‘LIGA OLGUNIChA SALKAM 20 KUN O‘TADI. Endi 100 minglab qarorlar egalariga yetib kelgunicha qancha vaqt ketishi mumkinligini hisoblab ko‘ravering.

 Agar kattaroq bir tumanda mingga yaqin fuqaro mulk huquqi haqida murojaat etsa, bitta hududdagi ijro hokimiyati tuzilmalari 7 mingga yaqin xulosa va ma’lumotnoma tayyorlashi kerak bo‘ladi. Yana bu hujjatlar qulay ish stolida emas, murojaat etuvchilarning uylariga borib alohida-alohida yozilishi kerak. Masalan, hududdagi davlat bosh sanitariya vrachidan turli mahallalarga borib, mingta xulosa yozish talab etiladi. Bu qo‘shimcha vazifa ekanini unutmaylik, har kuni sanitariya vrachini o‘zining asosiy ishi kutib turadi.

Mart oyining boshida O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi rasmiy saytida bir martalik umumdavlat aksiyasi haqida muhim ma’lumotlar taqdim etildi. Joriy yil 1 mart holatiga o‘zboshimchalik bilan qurilgan turar-joylarning 398400 tasi bo‘yicha Davlat xizmatlari markazlariga arizalar kelib tushgani, ulardan 112425 tasi qanoatlantirilib, 48405 tasi rad etilgani, arizalarning 234235 tasi ko‘rib chiqilayotgani ma’lum qilindi.

Endi e’tibor qilaylik, umumdavlat aksiyasi uchun Prezident Farmoni bilan belgilangan muddat tugashiga ikki oy vaqt qolganida 122 mingdan ortiq ariza qanoatlantirilgan, 234 mingdan ortig‘i esa ko‘rib chiqish jarayonida bo‘lgan. Buncha murojaatni ko‘rib chiqish, qanoatlantirish yoki rad etish haqida qarorlar qabul qilish juda katta tashkiliy ishlarni talab etishi, buning ustiga mulk huquqini e’tirof etish bo‘yicha murojaatlar kun, hatto saot sayin ko‘payib borishi ? mayga qadar ulgirib bo‘ladimi?», mazmunidagi savolni yuzaga keltirgan edi.

Adliya vazirligi saytida 6 aprel kuni taqdim etilgan aksiya bilan bog‘liq oxirgi ma’lumotlar bu savol ancha jiddiy ekanini oydinlashtirdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1 aprel holatiga fuqarolardan mulk huquqini e’tirof etish haqida 500 mingdan ko‘proq murojaat tushgan, 200 mingga yaqin uy-joyga mulk huquqi berilgan. Savol tug‘iladi: 300 mingdan ortiq murojaat taqdiri nima bo‘ladi?.. Har bir murojaat ortida bir oila, kamida 3-4 nafar inson turgani, hammasini qo‘shib hisoblaganda, millionga yaqin kishi chiqayotgani, ularning aksariyati bolalar va ayollar ekani haqida o‘ylasak, savolga javob berish mas’uliyati ancha oshib ketadi.

Adliya vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, komissiya a’zolari hisoblangan kadastr, qurilish, ichki ishlar, soliq, ekologiya, yong‘in xavfsizligi, sanitariya idoralari tomonidan 200 mingga yaqin murojaatni ko‘rib chiqish muddatlari buzilgan. Buning ustiga komissiya ijobiy xulosa bergan 35 mingdan ortiq murojaat bo‘yicha hokimlar qaror qabul qilmagan. Ya’ni, hokimlarning aybi bilan 35 ming uy-joyning hujjati kechikkan, noqonuniy ish tutilgan. Vaholanki, hokimlar hujjatlarni o‘zlari tayyorlamaydi, hatto qaror matnini yozib ham o‘tirmaydi, tayyor hujjat loyihasiga imzo qo‘yib bersa, olam guliston, bitta imzo bilan bir oilaning qanchadan-qancha muammosi hal bo‘ladi, kelajagi so‘roq ostida qolmaydi. Bitta qaror loyihasi bilan tanishib, uni imzolashga qancha vaqt ketishi mumkin?..

Prezident yilning birinchi choragi yakunlari bo‘yicha o‘tkazilgan videoselektorda hokimlar hali yuqorida bo‘layotgan jarayondan bexabar ekani, o‘n yil oldingi gap bilan yurgani, «Menga bermasang, men qo‘l qo‘ymayman», degan o‘y bilan ishlayotganini tanqid qilgan edi. Bu holatda izohga hojat yo‘q.

Umumdavlat aksiyasi bo‘yicha o‘ziga yuklatilgan vazifalarni lozim darajada bajarmagan 295 nafar komissiya a’zosi intizomiy javobgarlikka tortilgan, 33 nafari egallab turgan lavozimidan ozod etilgan, 854 nafar shaxsga nisbatan ma’muriy jarimalar qo‘llanilgan.

Qonun-qoida ustuvor bo‘lgani yaxshi, albatta. Ammo mas’ul xodimlar yoki hokimlarning befarqligi oqibatida mulk huquqini ololmagan kishilar ertaga aksiya muddati tugab qolsa, qayerga boradi, dodini kimga aytadi?..

Mulk huquqini e’tirof etish to‘lov evaziga amalga oshirilayapti. Davlat, hokimiyat bu ishlarni tekinga bajarayotgani yo‘q. To‘g‘ri, eng kam ish haqining besh barobari (1013650 so‘m) bir qarashda uncha katta mablag‘dek tuyulmasligi mumkin, lekin kichkina pul ham emas. 1 aprel holatiga 200 mingga yaqin uy-joyga mulk huquqi berilganini hisobga olib, shu raqamga 1 million so‘mni ko‘paytirsak, 200 milliardga so‘mga yaqin mablag‘ kelib chiqyapti.

Bosh prokuratura mart oyi boshida 235 mingdan ortiq murojaat ko‘rib chiqish jarayonida ekani haqida ma’lumot berganini esga olsak, bu aksiyadan yana qancha mablag‘ tushishi mumkinligi aniqlashib qoladi.

Bu pullar qayerga ketadi? Hukumat qaroriga ko‘ra, aksiyadan tushgan pulning 20 foizi — Davlat xizmatlari agentligining byudjetdan tashqari jamg‘armasining shaxsiy g‘azna hisob raqamiga, 20 foizi — Yer munosabatlari va davlat kadastrlarini rivojlantirish jamg‘armasiga, 20 foizi — Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar yer tuzish va ko‘chmas mulk davlat korxonalari hisob raqamiga, 40 foizi —tuman (shahar) byudjetlariga o‘tkaziladi.

Bundan kelib chiqadiki, hokimlar har bir imzosi uchun o‘zi boshqarayotgan hudud byudjetiga qo‘shimcha tushumni kafolatlaydi. Sodda qilib aytganda, hokim qaror loyihasiga shunchaki imzo qo‘ymaydi, Davlat xizmatlari agentligi yoki davlatning boshqa tashkilotlari ham savob uchun ishlamaydi.

Umumdavlat aksiyasi doirasida mamlakat bo‘yicha o‘tkazilgan xatlovda 1 millionga yaqin o‘zboshimchalik bilan qurilgan, ya’ni rasman hujjatlashtirilmagan imoratlar borligi aniqlangani haqida ma’lumotlar paydo bo‘lgandi. Bu imoratlarning aksariyat qismi aholi ayni paytda yashab turgan uy-joylar ekani hisobga olinsa, mulk huquqini e’tirof etish masalasi kun tartibida qat’iy turgani oydinlashadi.

Mavzuga oid yana bir jiddiy holat bor. Joriy yil fevral oyining so‘nggi kunlarida parlament yer to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikni kuchaytiruvchi qonunni qabul qildi. Unga ko‘ra, Jinoyat kodeksiga qo‘shimchalar kiritildi. Shuningdek, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 60-moddasi yer uchastkalarini o‘zboshimchalik bilan egallab olish fuqarolarga eng kam ish haqining o‘n besh baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa yigirma baravaridan o‘ttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga yoki o‘n besh sutkagacha ma’muriy qamoqqa olishga sabab bo‘lishi haqidagi yangi me’yor bilan to‘ldirildi. Qonun bu yil iyun oyidan kuchga kiradi.

Mulk huquqini e’tirof etish bo‘yicha bir martalik umumdavlat aksiyasi muddati tugashiga juda kam vaqt, sanoqli kunlar qolyapti. O‘zlariga bog‘liq bo‘lmagan sabablar tufayli uy-joyini hujjatlashtirishga ulgurmagan yurtdoshlarimiz ertaga katta muammolar girdobiga tushib qoladi. Uy-joy xalqimiz uchun juda chuqur va nozik masala. Bu xarakterdagi muammolar hal etilmasdan qolib ketishi davlatga, jamiyatga katta tashvish keltirishi mumkin.

Yuqorida keltirilgan fakt va omillarning hammasini bir joyga jamlab fikrlasak, umumdavlat aksiyasi muddatini uzaytirish bilan bog‘liq savol yuzaga qalqib chiqmoqda. Uyiga mulk huquqini istayotgan ming-minglab hamyurtlarimizni o‘yga toldirayotgan, qanchadan-qancha oilalarning xavotiri arishiga umid bera boshlagan mavzu shu kunlarda dengizday chayqalib turibdi.

 

To‘lqin TO‘RAXONOV



DB query error.
Please try later.