O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyul 2019   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4
08.04.2019

TURKISTON va TURKIYA baxshilik ananalari

Husayn BAYDEMIR, filologiya fanlari doktori, professor, Otaturk universiteti hozirgi turkiy tillar va adabiyotlar kafedrasi, o‘zbek-uygur tillari va adabiyotlari bolimi mudiri:

— Qadimgi Hun davridan beri dunyoning turli qismlariga kochib borib, Sharqiy Sibirdan to Bolqonlargacha bolgan hududlarda yangi-yangi madaniyat sohalari bunyod etgan turkiy xalqlar yuz yillardan beri bir-biridan uzoq yurtlarda yashaganiga qaramay, ularning orasidagi madaniyat, adabiyot va san’at boglari saqlangandir. Turkiy xalqlarni bir-biriga mahkam boglab turgan manaviy rishtalardan biri baxshilik ananasidir. Mintaqaga qarab nomlanishda birmuncha farq qilishiga qaramay, baxshilik ananasi har bir turkiy jamiyatda ming yillik madaniyat va xalq ogzaki ijodining boqiy ananasi sifatida yashab kelmoqda.

2016 yilda Turkiyadagi bir qancha universitetlarning xodimlari bilan birgalikda «Turk dunyosida baxshilik adabiyoti» mavzusida 800 sahifali bir kitob nashr etib, barcha turkiy xalqlardagi baxshilik ananalarini ayri-ayri boblarda bayon etdik. Turkiy dunyodagi har bir baxshilik ananasini shu sohaning mutaxassisi yozgan bu kitobning men Ozbek baxshilik ananasi va termalar qismini yozish baxtiga muyassar bolgan edim. Mazkur asarni oqib chiqqan kishi baxshilik butun turkiy dunyoning mushtarak manaviy-madaniy qadriyati ekanligiga amin boladi.

Turkiy dunyo jogrofiyasida Shimoliy-sharqdan Janubi-garb tomonga borgan sari xalq ogzaki ijodida islomning tasiri ostida shamanlik va eski folklor unsurlarining ozayganligini koramiz. Baxshilik ananasida ham ana shu vaziyat kuzatilmoqda. Ibtidoiy davrda shamanlik va baxshilikning birga taraqqiy etgani koriladi. Islomdan ilgarigi eski ajdodlarimizda urug va qabilaning diniy arbobi, tabibi, folchisi va baxshisiga qam yoki oyin deyilgan va bu shaxs bu ishlarning barchasini ayni bir vaqtda ijro etar edi.

Bundan keyingi davrlarda buddist uygurlarda rohib manosini tashigan baxshi sozi asta-sekin eski buddist rituallarni ijro etuvchining nomi bolishdan chiqib, xalq ogzaki ijodi namunalarining aytuvchisi manosini ozida jamladi. Islomiy davrga kelgach, baxshi atamasi ozining eski manolari orniga xalq ogzaki ijodi namunalarini aytuvchi, yaratuvchi anglamida keng xalq ommasi ortasida yoyildi. Ammo bizning davrimizda bazi qipchoq qavmlari hamda ozbek va turkmanlarda xalq tabiblariga baxshi deyilishining ildizlari ham yuqoridagi holatga borib boglanadi.

Keyingi asrlarda turkiylarning qipchoq, qarluq va oguz tarmoqlarida baxshilik xalq dostonlarini kuylovchilar, yaratuvchilar va avloddan avlodga uzatuvchi ijodkor tabaqaning umumiy nomiga aylandi.

Ozbeklar eng eski davrlardan beri qipchoq va oguz xalqlari jogrofiyasining ortasida joylashgani uchun bu tasir bu sohada ham koriladi. Ozbek xalqi ortasida baxshilarga dostonchi ham deyiladi.

Dostonchilik ananasi IX-X-asrlardan etiboran Kaspiy dengizining garbiy tarafidagi jogrofiyalarga yoyilgan Turk-oguzlarning orasida xalq ogzaki ijodining lirik va epik janrlaridagi asarlarni kuylovchi dostonchilarga ozon atamasi qollanila boshladi

XVI asrda Usmonli davlati oz kuch-qudratining choqqisiga ulashgan edi, xalqning turmush darajasi oshgan va adabiy-estetik yondashuvlar ham ozgargandi. Endi odamlar qahramon botirlar haqidagi dostonlar bilan bir qatorda, ishqiy-sarguzasht asarlarga ragbat korsata boshladilar. Shu tufayli ishqiy dostonlar aytish ananasi paydo boldi va sevgi-muhabbat mavzusi old planga chiqa boshladi. Bir qancha ozonlar bunday sheriy hikoyalarni ozlarining boshlaridan otgan savdolar sifatida korsata boshladilar va asarlarining bosh qahramonlari ham ozonga sinonim bolgan oshiqlar edi. XVI asrdan keyin oshiqlar sifatida xalq adabiyotiga kirib kelgan bu toifa ijodkorlar hozirda ham shu nom bilan yuritiladi. Ozon atamasi ham yashab qoldi, ammo oshiq undan yanada ommaviyroq edi. Ozbekiston va Turkmanistonda baxshi deb yuritilgan ijodkorlarga Turkiya va Ozarboyjonda oshiq deyilishining sababi ham shunda.

XVI asrdan keyin bu oshiqlar ozlaridan oldingi avlod baxshilar kuylagan epik dostonlarni, ibora joyiz bolsa, parchalab, ulardan yangi-yangi sheriy hikoyalar chiqardilar. Dada Qorqut dostonsimon hikoyalarining paydo bolishi ham ana shu anana bilan bogliq. Bugungi kunlarga Kitobi Dadam Qorqut ala lisoni Toifai oguzon nomi bilan yetib kelgan dostonsimon hikoyalar ichida 12 hikoya mavjud. Bu hikoyalar boshdan oxirigacha oqilganda buyuk bir dostonning bolimlari ekani anglashiladi. Faqat shu bolaklarga ayirish amaliyoti shunchalik ustalik bilan qilinganki, bugun ularni birlashtirganda eski yagona asarning ortaga chiqishi gumon. Butun bir dostondan bir qancha sheriy hikoyatlar yasagan usta ozon oz ishini shunday mahorat bilan amalga oshirganki, hikoyatlar mustaqil bir gozal liro-epik asarlar tusini olgan.

Demak, Sharqdagi va Garbdagi turkiy tamaddunlarda XVI asrdan boshlab oziga xos baxshilik, ozonlik, oshiqlik ananalari vujudga kela boshlagan va otgan asrlar davomida har bir ananada ogzaki adabiyotimizning gozal asarlari maydonga kelgan. Turkiston mintaqasidagi baxshilik ananalarida uzoq asrlar davomida Alpomish, Kuntugmish, Gorogli kabi epik asarlar yaratilib, boyitilib va ijro etilib keldi. Anadoli jogrofiyasida esa bunday uzun va epik asarlarga XVI-asrdan keyingi davrda shohid bolmaymiz. Bizning oshiqlar ijodida Karam va Asli, Layli va Majnun, Farhod va Shirin, Orzu va Qambar, Tohir va Zuhra kabi ishqiy dostonlar old planga chiqdi, ular Ozbekistondagi baxshilar kuylagan qahramonlik eposi dostonlariga qaraganda qisqa hajmli asarlardir. Shu sababli bu turdagi asarlarga Turkiyada doston deyilmaydi, xalq hikoyasi deb nomlanadi. Oshiqlarimiz ortasida songgi chorak asrda xalq hikoyalarini kuylash tobora ozayib borayotganini ham afsus bilan qayd qilish lozim. Anadoli jogrofiyasidagi oshiqlar ijodi xalq hikoyachiligidan uzoqlashayotgani va badiha bilan sher aytish (termachilik, qoshma nomi bilan yuritiladi) tobora yoyilayotgani malum.

Turkiston jogrofiyasida esa baxshilar eng eski davrlardan beri dostonchilik ananasini davom ettirib kelmoqdalar, kichik janrlarda ijod qiladigan baxshilar hech bir zamonda dostonchi ijodkorlar kabi izzat-etiborga sazovor bolmaganlar. Kaspiyning sharqidagi va garbidagi xalq ogzaki ijodimiz ananalarida oxirgi besh yuz yilda yuz bergan eng muhim ozgarish va farqlardan biri ham shudir.

Turkistondagi baxshilar va Anadolidagi oshiqlar chalgan musiqa asboblari orasida ham malum bir farqlilik ortaga chiqqan. Turkistonda baxshilar mohirona chalib doston kuylagan dombira, dutor, qobiz kabi cholgu asboblarini Anadoli oshiqlari bilmaydilar, bu hududda soz yoki boglama mashhur bolib, bu musiqa asbobining tor va pardalari birmuncha keng. Baxshilar dostonni bogiz va orqa tomoq pardalari bilan kuylaydilar, Anadoli oshiqlari esa xalq hikoyalarini ijro etganida bu usuldan foydalanmaydilar.

Turkiston va Anadoli xalq ogzaki ijodi ananalari, usullarida ming yillik tarix davomida farqliliklar ortaga chiqqan bolsa-da, baxshi va oshiqlarni yetishtirib chiqargan adabiy-folklor muhiti, ustoz-shogird munosabatlari, ustozga hurmat va shogirdga diqqat-etibor, jamiyatdagi xalq ogzaki adabiyotiga nisbatan hurmat xususida umumiyat va oxshashliklar juda kopdir, hatto baxshilar va oshiqlar ortasida farq yoq, deya olamiz.

XX asr butun dunyo miqyosida ananaviy qadriyatlarning asta-sekin yoqolib borayotgani qayd etilgan zamondir. Bu asrda radio va televideniyening, kinoning ommalashgani va keyinchalik Internetning rivojlanishi har bir kishining estetik didiga, dam olish usuliga tasir otkazdi. 1950-yillargacha Turkiyaning shahar va qishloqlarida oshiqlik ananasi birday mavjud edi, ammo songgi 60-70 yilda shaharda bu anana hayotdan siqib chiqarildi. Turkiyaning sharqida, janubida, ichki Anadolida, Chuqurova mintaqasida bugunlarga qadar oshiqlik sanati yashab kelmoqda. Ayniqsa, Arzirum, Qars kabi shimoli-sharqiy viloyatlarda bu anana juda jonli, ular mahalliy hokimiyatlar tarafidan qollab-quvvatlanmoqda.

Ozbekistonning kopgina mintaqasida baxshilik ananalarining mavjud ekanligi va baxshilikni rivojlantirishga katta etibor berilayotgani, bu sohaning ravnaqi uchun Ozbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev shaxsan gamxorlik qilayotgani, uning shafeligida milliy va xalqaro festivallar bolib otayotgani meni bu soha mutaxassisi sifatida juda sevintirdi. Shu kunlarda Alpomish yurti Surxonda xalqaro Baxshilar festivalining bolib otayotgani buning isbotidir. Minglarcha kilometr uzoqda bolsam-da, bu folklor bayramiga tayyorgarlik va otkazilish jarayonini juda diqqat va hayajon bilan kuzatib borayapman. Bu festivalni otkazish tashabbuskori muhtaram Prezident janoblariga, xalqlarimizning olmas ananalarini bugunlargacha yetkazib kelgan olovqalb baxshilarimizga qardosh Turkiyadan turib alangali salom va eng yaxshi tilaklarimni yollayman.

ARZIRUM, TURKIYA.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: