12.03.2019

CHAPAK HAM...CHIROYLI BO‘LADIMI?

Yoki tilimizga bo‘layotgan ayrim bepisandliklar haqida

...Mahalliy telekanallardan birida do‘kon sotilishi haqida e’lon berilyapti. Ekranda e’lon matni paydo bo‘ladi, tasvir ortida matnni kimdir ifodali o‘qiyapti. Televizorga tikilib o‘tirgan o‘n yashar nevaram beixtiyor «Ota, Xiva so‘zi kichik harflarda yoziladimi?», deb so‘rab qoldi. E’tibor bersam, haqiqatda «reklama ijodkorlari» mashhur qadim shahar atamasini kichik harfda yozishgan ekan.

Mayli, bu shunchaki juz’iy xatodir. Ammo...

Oynai jahon kanallarida aytilayotgan so‘zlar, jumlalar garchi kasbim quruvchi bo‘lsa-da, ensamni qotiradi.

Hurmatli tahririyat! Ushbu maktubni ko‘p o‘ylab, mulohaza qilib ko‘rgach, yozishga qaror qildim. Gaplarim kimgadir yoqsa, kimgadir yoqmasligini ham bilaman. Lekin ona tilimizga nisbatan beparvolik, mas’uliyatsizlik ko‘payib ketayotganiga sabrim chidamay yozishga qaror qildim.

Bir boshlovchi «Vaqt — oliy hakam», deb o‘z ko‘rsatuvini tamomladi. Qiziq, bunday gap biror voqea ro‘y bergan yoki munozarali masalaga nisbatan aytiladi-ku. Oddiy ko‘rsatuv oxirida bunday iborani aytish o‘rinlimikin? Ehtimol «Vaqt oltindan qimmat», deyish ma’qul emasmi?

Hozir nima ko‘p, telekanal ko‘p. Telekanallarda nima ko‘p, ko‘rsatuvlar ko‘p. To‘g‘rirog‘i, turlicha shoular ko‘p. Ana shu shoularni boshlaydigan tili burro suxandonlar odatda sizga biror besh daqiqa «amru ma’ruf» o‘qigachgina salomlashish esiga tushadi.

Tasavvur qiling, yo‘lda biror tanishingizga duch keldingiz. Hali qo‘l olib salomlashishdan oldin o‘sha tanishingizga bir qop muammolar, yangiliklarni to‘kib solsangiz va nihoyat...hushingizga kelib salomga qo‘l uzatsangiz, tanishingiz sizni aqldan ozibdi, deb o‘ylashi mumkin.

Qaysiki, ana shunday shoulardagi boshlovchilar gap orasida va ko‘pincha yakunda qandaydir aforizm, ibratli gaplarni keltirishni yaxshi ko‘rishadi. Bu qolipga aylanib qolgan tarki odat. «Qadimda bir donishmand shunday degan ekan» yoki «Allomalarimizdan biri shunday deganlar», deydi. Kim aytgan, umuman bu iborani birov aytganmi, boshlovchining o‘z ijodimi...bilolmaysiz.

Telekanallardan birida «Krossvord» ko‘rsatuvini muntazam kuzatib boraman. Negaki, o‘zim ham turli boshqotirma, krossvordlar yechishga qiziqaman. Bu bilan xotiramni sinovdan o‘tkazaman.

«Krossvord»ning navbatdagi «bellashuvi»da boshlovchi o‘qiyapti: «Qimmatbaho tosh. Besh harfdan iborat». Vaholanki, shu besh harfning ikki harfi allaqachon ochilgan. Bo‘yinbog‘ taqqan ishtirokchi esa zo‘r berib o‘ylayapti. Boshlovchi qo‘shimcha ma’lumotlar ham beradi: «Qadimdan yurtimizda ochiq holda qazib olingan. Suv orqali yuvish orqali ham qazib olinadi». Ishtirokchi terlab ketgan, hatto «brilliant» yoki «marvarid» variantini ham aytadi. Besh harfli so‘zdaya?!

O‘ylab qolasan kishi, bu ko‘rsatuvga qanday mezonlar bilan ishtirokchi tanlanadi? Axir hozir telekanllarimizni sun’iy yo‘ldoshlar orqali xorijda ham ko‘rishadi. Uyat emasmi?

Ushbu ko‘rsatuvda oliy o‘quv yurtida tahsil olgan xorazmlik talaba «Xorazmdagi qurilishi chala qolgan me’moriy yodgorlik»ni topa olmadi. Bo‘lmasa, o‘nta harfning uchtasi ochilgandi. Boya aytgan o‘n yashar nabiram esa «Kaltaminor! Kaltaminor!» deb unga qichqiradi.

Qisqasi, uch nafar oliy ma’lumotli ishtirokchi shu ko‘rsatuvda krossvordning uchdan birini ham topa olmadi. Bu yoqda tomoshabin bo‘lgan men uyalib ketdim...

Yoki oldingi yili 14 yanvar — Vatan himoyachilari kuni munosabati bilan musiqali shouda qatnashgan uch nafar harbiy bilim yurti kursantlariga boshlovchi «Ofitser so‘zining mazmuni nima?», degan savol berganida bo‘lajak ofitserlar mulzam bo‘lib, jim qolishganida uyatdan yerga kirib ketgim kelgan.

Sport sharhlovchilari, ayniqsa millionlar o‘yini hisoblanmish futbol sharhlovchilari aytayotgan so‘zlar, iboralar latifalarga xamirturush bo‘lgulik. «Paxtakor» jamoasi «Dinamo» Samarqandni 0:1 hisobida mag‘lub qilib, uyiga uch ochko bilan qaytdi», degan xabarni qanday tushunmoq kerak? Aslida, 1:0 ga mag‘lub qilmaganmi?

...Ko‘rsatuv ketyapti. Studiyadagi tomoshabinlar har bir chiqishni olqishlashyapti. Olqishlar ko‘ngildagidek chiqmaganidan boshlovchi tomoshabinlarga murojaat qiladi: «Qani, bir chiroyli qarsaklar bo‘lsin!»

Qarsak ham chiroyli bo‘ladimi? Uning chiroyi, ruhsori, suvratini kim ko‘rgan? Qarsak to‘xtovsiz, davomli, guldurosli bo‘lishi mumkin. Tilshunos emasman, xato gapirayotgan bo‘lsam, uzr so‘rayman. Ayrim boshlovchilar bo‘lar-bo‘lmasga «mubolag‘a emas», deb qo‘shib qo‘yishi bolalab ketgan. O‘rta maktabda bizni o‘qitishgan davrda «mubolag‘a» nimaligini o‘rgatishgan. Tilshunoslar mubolag‘a biror narsani oshirib ko‘rsatish, ko‘pirtirish ekanligini yaxshi bilishadi. Bu yoqda boshlovchi ko‘rsatuv qahramonini maqtarkan: «Yosh iqtidor egasi o‘z sohasi bo‘yicha ko‘pgina yutuqlarga erishgan, desak mubolag‘a emas», deydi. Bu noo‘rin gapi bilan qahramoniga nisbatan ishonchsizlik uyg‘otmayaptimi? Shu gapini biroz o‘ylab, jo‘n, samimiy qilib aytsa bo‘lmaydimi? Hech bo‘lmasa, ...«ko‘pgina yutuqlarga erishgan», deb qo‘ya qolsin. Boshlovchining shevada gapirishlari odat tusiga kirib qolgani haqidaku gapirmasak dilimiz, gapirsak, tilimiz kuymoqda.

Aynan oynai jahonda yozilayotgan matnlarda imlo xatolar istalgancha topiladi, buni qanday tushunish mumkin? Tilga e’tiborsizlikmi yoki chalasavodlikmi?

... Men qurilish sohasida ishlab, qarilik nafaqasiga chiqqanman. O‘rta maktabda til darslaridan ozroq bo‘lsa-da saboq olganman. Ammo, bobolarimizdan meros bo‘lgan til qoidalarini bir qadar bilaman. Gaplashishni bilish uchun oliy dargohda o‘qish shart emas, deb o‘ylayman.

... Bu boshlovchilar esa atay o‘qishgan, diplom olishgan. Yo yomon o‘qishgan, yo ona tilini hurmat qilish nimaligini bilmaydi. Buni ko‘ra turib, «chiroyli qarsak» chalib tomoshabin bo‘lib o‘tirsak, insofdan bo‘lmas, deb ushbu maktubni bitdim.

 

Ergash XO‘JAQOV,

mehnat faxriysi, Xorazm viloyati, Bog‘ot tumani, Dehqonobod qishlog‘i.



DB query error.
Please try later.