O'zb  
 
05.03.2019

MILLATNING QALBI

Ona tilini yaxshi bilmaslik uyat, davlat tilini qadrlamaslik ma’naviyatsizlik emasmi?..

Ona tili mo‘jizaga oxshaydi. Quyoshning quyoshligini, osmonning osmonligini, odamning odamligini va olamdagi minglab, millionlab boshqa narsalarning nomi, mohiyatini eng avval shu tilda anglaymiz, idrok etamiz.

Insonning ismidan keyin qaysi millatga mansubligi aytiladi. Fuqarolik hujjatimizda «millati», degan band ismimiz ortidan alohida korsatib yozilishi – taqdir inomi. Hatto keyinchalik ismni ozgartirish mumkin, lekin millatga mansublikni ozgartirib bolmaydi.

Adabiyot yonalishi boyicha Nobel mukofoti sohibi Iosif Brodskiy xalqda bor narsalarning eng yaxshisi uning tili ekani haqida aytgan. Shu fikrdan xulosa qilsak, ona tilimiz millatimizning eng katta boyligi bolib chiqyapti.

Ehtimol shuning uchun ona tili haqida, uni ardoqlash, qadrlash va sevish haqida kop aytilgan, bundan keyin ham aytilaveradi. Bu keng, chuqur va ayni paytda murakkab mavzu. Bugun ushbu mavzuning bir qirrasi, yani davlat idoralarida ona tili davlat tiliga kuzatilayotgan munosabat haqida fikrlashishni lozim topdik.

Chunki bu masala oxirgi paytlarda tez-tez kun tartibiga chiqyapti. Ommaviy axborot vositalari, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda ozbek tili davlatning yuqori idoralarida keng qollanilmasligi, ayrim elitny rahbarlar oz ona tilida ish yuritish va muloqot qilishni uncha xushlamasligi, togrirogi, eplolmasligi haqida fikrlar kopayib boryapti. Shunday maqolalardan biri yaqinda analytics.cabar.asia saytida elon qilindi. Mazkur maqolada nima uchun ozbek tili siyosat va fan tiliga aylanmagani haqida ayrim tahliliy mulohazalar bildirildi. Unda, jumladan, shunday deyiladi:

Songgi 28 yil ichida ozbek tili hokimiyat tiliga aylanmadi. Yuqori lavozimdagi davlat amaldorlari davlat tilida juda yomon gapirishadi... Amaldorlarning orta va quyi qatlamlari koplab dialektizm va yevropizmlarni qollagan holda ozbek tilida qanoatlansa boladigan tarzda sozlashishadi...

Albatta, maqolada keltirilgan shu va boshqa fikrlarni qollash yoki ular bilan bahslashish nuqtai-nazaridan xulosa chiqarish har kimning oziga havola. Lekin bunday mavzudagi munosabatlarning kopayishi oziga xos ogohlantirish belgisidir. Nima uchun?..

Birinchidan, davlat tilida erkin muloqot qila olmaydigan yuqori davlat idoralari rahbarlari tom manoda xalqdan, hayotdan uzoqlashadi. Buning oqibatida xalq va hokimiyat ortasidagi masofa ham uzoqlashib boradi. Bunday kongilsiz holat qabul qilinayotgan qarorlar hayotiyligi va sifatiga salbiy tasir korsatmasdan qolmaydi.

Ikkinchidan, xalqning tilini, issiq-sovugi, yani turmush tarzini chuqur bilmaydigan, muammolarni his qilmaydigan rahbarlarda ichki masuliyat, davlatga etiqod sustlashib ketaveradi. Mulozimlar davlat vazifasini el-yurtga xizmat deb emas, shunchaki shaxsiy farovonlikni oshiradigan oddiy bir ish darajasida qabul qilishga otadi.

Uchinchidan, til va idrok etishdagi muammoli holatlar davlat xizmatchilari hamda fuqarolar ortasida ozaro tushunib harakat qilish muhitini buzadi. Buning ortidan rahbarlarga ishonch susayadi.

Oliy Majlis Senati majlisida davlat tili haqidagi qonunni hurmat qilish, ozbek tilini ezozlash kerakligi haqida aniq va qatiy fikrlar bildirilgan edi. Senat raisining sozlariga kora, tilning ijtimoiy ongni shakllantiruvchi muhim omil sanalishiga va inson qaysi tilda sozlasa, fikrlasa, osha tildagi mafkuraga moyil bolishiga ahamiyat qaratilmagan.

Senatning 2018 yil dekabr oyida otgan yigilishida ayrim raqamlar ham keltirilgan edi. Adliya vazirligidan royxatdan otkazilgan 154 ta meyoriy-huquqiy hujjatning ilovalari davlat tilida tasdiqlanmagan. Shuningdek, vazirliklar, davlat qomitalari va agentliklarning 2018 yilda qabul qilingan 34 ta qoshma qarori ham davlat tilida emas... Bu raqamlar kishini chuqur oyga toldirib qoyadi. Javob berish qiyin bolgan savollarni hosil qiladi: Davlat nima uchun qaror chiqaradi? Kim uchun hujjat qabul qiladi?..

Bosma va elektron ommaviy axborot vositalarida, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda ayrim davlat tashkilotlarining rahbar xodimlari nomidan fuqarolarga, turli idoralarga yuborilayotgan xatlar ancha mashhur bolib ketyapti, muhokamalarga, achchiq kulgu va noroziliklarga ham sabab bolyapti. Bunday xatlarni umumlashtirib turadigan xususiyat shuki, ularning hammasi davlat tilida ota qopol xatolar bilan yozilganidir.

...Respublikasi Prezidentining jumlasi Respublmkasi Prezidetining, organlar sozi organlar, muassasa sozi muassa, muvofiq sozi esa muofiq tarzida yozilgan xatlarga imzo qoyayotgan rahbarlar orasida faoliyati bevosita talim bilan bogliq bolgan vazirliklarning mutasaddilari borligi til masalasiga befarqlik ortib borayotganiga yana bir dalil bola oladi. Chunki bunday xatolar bilmaslikdan kora, koproq etiborsizlik va beparvolikdan kelib chiqadi.

Xalqimiz rahbar deganda avvalo oqimishli, ziyoli, qolaversa, madaniyatli kishilarni tushunadi, yoshlarimiz esa har jabhada ulardan ornak olishga intiladi. Demak, rahbarlarning ibrat bola olish masuliyati alohida ajralib turadi. Bu davlat tilini risoladagidek bilish, uni hurmat qilish masalasiga ham taalluqli, albatta. Lekin shunday toifa rahbarlar borki, ota-onasi ozbek bola turib, yigilishlarda, kocha-koyda ozbek tilida gapirishni oziga ep kormaydi. Shu yol bilan goyo ozini madaniyatli sanamoqchi boladi.

Ozbekiston bagrini dunyoga keng ochmoqda, ilgor davlatlar, yetuk va ulkan madaniyat vakillari bilan faol muloqotga kirishmoqda. Shubhasiz, bu juda katta yutuq. Ammo ana shunday muloqotlarda mulozimlar ozlarini qanday namoyon etayotgani dolzarb ahamiyatga ega masala hisoblanadi. Bundan bir oycha oldin Facebookda bir yurtdoshimizning kuyunib yozgan fikrlarini oqib qoldim. U Germaniyada Ozbekiston madaniyati targibotiga bagishlab otkazilgan nufuzli marosimda qatnashib, ozbek tilida biron-bir soz eshitmagani, vazirlik darajasidagi tashkilotlarimiz rahbarlari boshqa bir uchinchi tilda gapirgani, tadbirni esa ozbek madaniyatidan bexabar kishi olib borgani, shuning uchun unda goyo boshqa mamlakatning manaviy tadbiriga kelib qolganday tasavvur uygongani haqida afsus bilan yozgan edi.

Ona tilimiz davlat tiliga bunday munosabat yurtimizda turli mavzularda otkaziladigan davra suhbati va anjumanlarda ham tez-tez kuzatiladigan holat bolib qolayotgani afsuslanarli. Malumki, xalqaro anjumanlar tarjimonlarsiz otmaydi. Shuning uchun qatnashchilar fikri, munosabatini aniq va ravon bayon eta oladigan tilda, asosan oz tilida gapirishni maqul koradi. Tarjimonlar shuni hisobga olib taklif etiladi, kim qaysi tilda gapirsa ham hamma bir-birini oson tushunadi.

Ammo kop kuzatganmizki, ozbekistonlik vakillar garchi barcha qatnashchilarga birdek tushunarli bolmasa ham boshqa tilda gapirishni oziga ongayroq, deb biladi. Bazi anjumanlarda ozbek tilida emas, ... bu tilda gapirasiz, degan talab qoyiladi. Yana shunday rahbarlarimiz borki, ona tilida, davlat tilida sozlashni oziga ep kormaydi, goyo uyaladi, istihola qiladi. Mana shu nuqtada asosiy kamchiligimizning sababi ochilib qoladi.

Yani, biz aksar hollarda xalqaro tillarni puxta bilganimiz yoki mehmonlarning hurmatini joyiga qoyish uchun emas, koproq oz ona tilimizda boshqa millatlar vakillari oldida, xalqaro davralarda gapirishdan qandaydir tortinganimizdan boshqa tilda sozlashni lozim topamiz.

Afsuski, vaziyat shunday: ayrim rahbarlar xalqaro tillarni bilish xislati orqali oz tilini yaxshi bilmaslik, ona tilimiz bilan ozga xalqlar vakillari oldida faxrlana olmaslik kabi ota xunuk nuqsonni yashirmoqchi boladi. Bu kamchilik shaxsiyatimiz, ichki manaviyatimiz, ruhiyatimizda hamon saqlanib qolayotgan kemtiklar bilan bevosita bogliq bolib qolayotgani xavotir uygotadi.

Ayrim tashkilotchilar xalqaro anjumanlarda davlat tilida gapirib bolmasligini tarjimonlar yoqligi yoki yetishmasligi bilan boglashar ekan. Yoshlarimiz yoppasiga chet tillarini organayotgan, oliy oquv yurtlarimizda qancha yillardan beri onlab xorijiy tillar boyicha kafedralar ishlab turgan zamonda bunday gaplar quloqqa bahonaday eshitiladi. Ozbek tilidan boshqa tillarga tezkor tarjima qila oladigan bir-ikki nafar yaxshi tarjimon topishga qancha vaqt va mablag ketadiyu, davlat tiliga hurmatning bahosi qancha boladi? Xalqaro davralarda davlat tilimiz, necha ming yillik manaviyatimiz, ota-bobolarimizning ruhi jo bolgan xazinamiz nufuzini oshirish haqida oylamasak, millat va mamlakatning obrosini boshqa qanday yol bilan kotaramiz?..

Rahbar, ilgor mutaxassis bir necha chet tilida gapirsa, binoyidek yozsayu oz ona tilida ravon gapira olmasa, xatosiz yoza olmasa, bunday intelligentni kim, qanday hurmat qiladi? Bunday kishining qalbi qanday boladi? Uning muayyan tillarga dasturlashtirilgan robot-kompyuterdan nima farqi qoladi?..

Chet tillarini bilish katta imkoniyat albatta, bu masalada bahsga hojat yoq. Lekin shunday rahbarlaru mutaxassislar toifasi ham borki, ozbek tilida yaxshi gapira olmasligi, yoza bilmasligidan maqtanganday, shu bilan goyo ozining intelligent ekaniga urgu bermoqchiday boladi. Onang alla aytib uxlatgan, erkalab uygotgan tilni bilmaslik, bundan uyalmaslik... bu qanday fazilat boldi? Aslida bu inson uchun mudhish fojia, baxtsizlik emasmi?..

Ozbek tilini bilmagan, bobo-buvisi gapirgan tilni hurmatlab qadrlamagan olimning olimligida, mutaxassisning mutaxassisligida, rahbarlarning rahbarligida qanday mano qoladi?

Oilada, kocha-koyda, bozoru guzarda ozbekcha gaplashilgani, bolaligimizdan tanish sozlar hamrohimiz bolgani uchun ona tilimizni yaxshi bilamiz, deb oylar ekanmiz. Mutaxassislarning xulosasiga kora, aslida unday emas. Maishiy muloqot jarayonlarida tilni maishiy darajada ozlashtiramiz, xolos. Lugat boyligimiz, fikrlash doiramiz va darajamiz ham maishiy pogonada qolib ketgan boladi. Yani, ona tilini kitoblardan oqib organish shart emas, degan xulosa mutlaqo noorin ekan. Maishiy sharoitda biz nari borsa hududimizga xos shevani ozlashtirar, adabiy ozbek tili, ozbek akademik tili kabi juda keng tushunchalar borligi haqida oylamas ekanmiz.

Ozbek adabiy tili asrlar, ming yillar mobaynida sayqallangan buyuk til. Dunyodagi istalgan tushuncha yoki murakkab fikrlarni bu tilda ifodalash mumkin. Muammo ozbek tilida emas, qonunlar va turli meyoriy hujjatlarni boshqa tilda tayyorlayotgan mutaxassislarning davlat tilini mukammal bilmasligida, desak, togri xulosa boladi.

Kelgusi qabul yilidan boshlab, Toshkent davlat yuridik universitetiga kirishni istovchi abituriyentlar uchun ona tili va adabiyoti asosiy fan sifatida belgilangani, yani shu yonalishdagi har bir savolga togri javob uchun eng yuqori ball berilishi haqida xabar tarqaldi. Boshqa oliy oquv yurtlarida ham shunday ozgarishlar kutilyapti. Biroq yuqori davlat tashkilotlarida davlat tilida ish yuritish, hujjatlarni shu tilda mukammal tayyorlash masalasi hamon dolzarbligicha qolyapti. Sir emas, aksariyat qonunlar, xalq va davlat uchun muhim bolgan meyoriy hujjatlar avval boshqa tilda yozilib, keyin davlat tiliga tarjima qilinishi haliyam sezilib turibdi.

Otgan yili Adliya vazirligi respublikaning barcha tashkilotlarini hujjatlar loyihalari davlat tilida tayyorlanib, jamoatchilik muhokamasiga qoyilishi kerakligi haqida xatlar orqali rasman ogohlantirdi. Lekin uzoq yillar davomida qotib kelgan muammoga yechim topish, davlat tilining hurmatini joyiga qoyish, xalqimizga tushunarli tilda ish yuritish masalasi mamlakat miqyosida tizimli va jiddiy yondashuvni talab qilishi kun sayin oydinlashmoqda.

Ozbekistonda Davlat tili haqidagi qonun qabul qilinganiga yaqinda ottiz yil toladi.

Ona tili millatning qalbiga qiyoslanadi. Ruhi va qalbini asragan, ardoqlagan xalqgina ertangi dunyoda munosib martabada boladi.

Tolqin Toraxonov


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: