O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Yanvar 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4
07.12.2017

SIYOSIY PARTIYA TUSHUNCHASI

har doim «dadillik», tashabbuskorlik tushunchalari bilan yonma-yon turadi

Oliy Majlis palatalari, siyosiy partiyalar hamda O‘zbekiston Ekologik harakati vakillari bilan joriy yilning iyul oyida otkazilgan videoselektor yigilishida siyosiy partiyalar faoliyati haqida tahliliy-tanqidiy fikrlar bildirilgan edi. Xususan, siyosiy partiyalar hanuzgacha mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy hayotida, fuqarolar ongida ozining mustahkam ornini egallay olmagani, ustuvor maqsad va vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan aniq taklif, tashabbuslar deyarli sezilmayotgani tanqid qilingan edi. Oradan qariyb yarim yil vaqt otdi. Siyosiy partiyalar faoliyatida nimalar ozgardi? Qanday yangiliklar kozga tashlanmoqda?

Ushbu savollar bilan siyosiy fanlar doktori, professor Muqimjon QIRGIZBOYEVGA murojaat qildik.

Bu savollar tahliliy, asoslantirilgan javobni talab etadi. Osha yigilishdan song siyosiy partiyalar faoliyatida, albatta, jonlanish kozga tashlandi, harakatlar sezildi, mas’uliyat oshdi. Ammo hali kop izlanish, qattiq mehnat qilishga togri keladi. Siyosiy partiya jamiyatda tasir kuchiga ega bolishi oson ish emas. Siyosiy kurashda katta maqsadlarga birdaniga erishib bolmaydi.

Keling, unda siyosiy partiyalarning jamiyatdagi obrosi mustahkamlanishi uchun qaysi masalalarga etiborni kuchaytirish zarurligi haqida suhbatlashaylik.

Malumki, mamlakatimizda siyosiy partiyalar 20-25 yildan buyon yashab kelayotgan bolsa-da, ular hanuzgacha demokratik tamoyillar va qadriyatlar talablari darajasidagi siyosiy tashkilotlar darajasiga kotarila oldi, deya olmaymiz. Buning asosiy sabablaridan biri partiyalarni tashkiliy jihatdan rivojlantirishga bogliq. Tajribadan malumki, quyidan siyosiy ishtirokchilar (fuqarolar vakillari) saylovchilar umumiy irodasi bilan tuzilgan partiya poydevori mustahkam boladi.

Partiyaning tabiati shundayki, u doimo quyidan (elektorat, boshlangich partiya tashkilotlari va ularning azolaridan), faol ommaning xatti-harakatidan ruhiy quvvatlanib, ozining yashovchanligini taminlaydi. Bu energiya kuchsiz yoki sust bolsa, siyosiy partiya jamiyat, elektorat oldidagi vazifalarini bajara olmaydi yoki u partiya korinishidagi qandaydir faoliyat (kvazipartiya) sifatidagina namoyon bolishi mumkin.

Siyosiy partiyalarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi orni, ularning rivojlanish surati haqida bugun nima deyish mumkin? Xalq deputatligiga nomzodlar tayyorlash va tanlash, oz elektorati manfaatlarini partiya dasturlarida va oz faoliyatida ifodalash, siyosiy tizimda biron-bir yoki bir necha ijtimoiy qatlamlar manfaatlarini ifoda etish hamda himoya qilish, fuqarolar huquqiy, siyosiy madaniyatini oshirish, saylovchilar dunyoqarashiga partiya mafkuralarini singdirish, muammolarni tezlik bilan ilgash, ularning yechimlarini topish kabi masalalar siyosiy partiyalarning jamiyatdagi asosiy vazifalaridan sanaladi. Ammo siyosiy partiyalar faoliyatiga nazar solsak, ularning hozirgi rivojlanish darajasi davr talablariga javob bermasligi kozga tashlanadi.

Har bir siyosiy partiya ozining tarafdorlari, xayrixohlari manfaatlarini himoya qilishga intiladi. Ularning bu boradagi amaliy ishlari nimalarda korinyapti, deb oylaysiz?

Agar jahon tajribasiga etibor bersak, siyosiy partiyalar dastlab ijtimoiy qatlamlar va guruhlarning manfaatlari hamda ehtiyojlarini qondirish vositasi sifatida paydo bolgan. Insonning manfaatlari turli-tuman. Lekin ularning ichida eng asosiy manfaat mavjud: insonning ozini ozi hayotda amalga oshirishi (realizatsiya qilishi) uning bosh manfaatidir. Demak, insonning mazkur manfaati uni biron-bir siyosiy partiyaga kirishga undaydi. Lekin u siyosiy partiyada bu kabi manfaatni amalga oshirish imkoniyatini topolmasa, uning hafsalasi pir boladi, partiyaning mudroq azosiga aylanadi.

Demak, siyosiy partiya ozining tarafdorlari, xayrixohlari manfaatlarini astoydil himoya qilsa, u faollashadi, himoya qila olmasa, jamiyatda nufuzini yoqotadi. Shu manoda, hozirgi davrdagi siyosiy partiyalarni haqiqiy demokratik prinsiplar asosida faoliyat yuritmoqda, deb baholash qiyin.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Xalq qabulxonalariga kelib tushayotgan murojaatlarning mazmun-mohiyatiga etibor bersak, ularning aksariyat qismi ijtimoiy muammolar yoki inson huquq va erkinliklari buzilishiga doir shikoyatlardan iborat. Savol tugiladi? Nima uchun otgan davr ichida fuqarolar shu kabi murojaatlar bilan siyosiy partiyalarga murojaat qilmadi? Chunki, partiyalarning bu kabi murojaatlarda kotarilgan masalalarni hal etish resurslari va xohish-etibori yetarli emasligini xalqimiz biladi. Vaholanki, ijtimoiy muammolar yechimini topish, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish barcha partiyalarning dasturlarida belgilab qoyilgan.

Bugun siyosiy partiyalar faoliyatiga etibor qaratadigan bolsak, ular koproq siyosiy-huquqiy, madaniy-marifiy mavzulardagi tadbirlar otkazish bilan mashgul bolishayotganga oxshaydi. Siyosiy partiyalarning vazifasi aslida nimalardan iborat?

Albatta, bu kabi tadbirlar ham kerak. Lekin siyosiy partiyalar tomonidan otkazilayotgan siyosiy-huquqiy, madaniy-marifiy tadbirlar rasmiyatchilik va xojakorsinchilik korinishidan nariga bormayapti. Yana bir qiziq tomoni shundaki, tadbirlar asosan saylovlarga 2-3 oy qolganda avj oladi. Partiyaviy tadbirlarda partiyaning jamiyatdagi orni, vazifasi, jamiyat instituti sifatidagi maqomi, siyosiy mafkurasiga doir masalalarga kam etibor beriladi. Shuning uchun ham tadbirlar korxona, firma, talim muassasasi rahbarlarining yordami bilan otkaziladi, lekin ular dolzarb masalalarni kotarmagani, zamonaviy talablar darajasida otkazilmaganligi uchun tasir kuchiga ega bolmayapti.

Siyosiy partiyalar ozining asosiy tadbirlarlarini saylovchilar yashaydigan maskanlarda otkazishi lozim. Shuningdek, partiyaning boshlangich tashkiloti tuzilgan korxona-tashkilotlar ham etibordan chetda qolmasligi kerak. Tadbirlar boshlangich tashkilot yetakchisi tomonidan otkazilishi maqsadga muvofiqdir. Partiyaning tuman yoki shahar kengashi vakili uni otkazishga yordam berishi yoki ishtirok etishi mumkin. Chunki boshlangich tashkilot tashabbusi yoki ishtiroki bilan otkazilmagan har qanday tadbir rasmiyatchilikdan boshqa narsa emas. Qaysi partiya ozining mustaqil, tashabbuskor, ozini ozi boshqarishga qobil bolgan boshlangich tashkilotiga ega bolsa, osha partiyaning nufuzi baland boladi, jamiyat hayotidan doimo boxabar bolib turadi.

Siyosiy partiyalar tomonidan otkaziladigan tadbirlarda asosan partiya azolarining partiya nizomi va dasturlarini bajarishdagi ishtiroki, burchi, partiya azosining huquq va imtiyozlariga doir masalalar muhokama etib borilishi muhimdir. Mazkur tadbirlarning asosini boshlangich tashkilot atrofida yashayotgan saylovchilarning ijtimoiy ahvoli, ular hayotida vujudga kelgan muammolar va ularning yechimlari, saylovchilarning huquqiy va siyosiy madaniyatini oshirish, aholi ijtimoiy-siyosiy ongini ostirish, partiya yoshlar qanotini mustahkamlash kabi masalalar tashkil etsa, nur ustiga nur bolardi.

Siyosiy partiyaning turli yiginlar, tadbirlar otkazishdan kozlagan maqsadi tarafdorlarini kopaytirishga qaratilishi kerak. Asosiy maqsad saylovlarda kop orin egallab, hokimiyat uchun kurash olib borishga qaratilmogi zarur. Siyosiy partiyalarning boshqa jamoat tashkilotlaridan farqi ham shunda.

Siyosiy partiyaning tasir kuchi, nufuzini oshirish masalasiga yanada aniqlik kiritsak. Bu koproq nimalarga bogliq, deb hisoblaysiz?

Siyosiy partiyalarning jamiyatda nufuzi oshishi ularga nisbatan xalq ishonchi mustahkamlanishi bilan chambarchas bogliqdir. Xalq ishonchisiz yetuk siyosiy partiya darajasiga kotarilish mushkul. Partiya nufuzi jamiyatda fuqarolar siyosiy partiyalar vositasida oz manfaatlarini qondira olishlariga, huquq va erkinliklarini taminlay olishiga chin dildan ishonganida oshadi, deb oylayman.

Yana bir muhim masala partiya tashkilotlari, ayniqsa, tuman, viloyat kengashlari yetakchilari salohiyatli, tajribali, boshqaruvchilik sifatlari yuqori darajada bolishi zarurdir. Buning uchun boshlangich tashkilot, tuman (shahar), viloyat va markaziy tashkilotlarga saylanadigan yetakchilar nomzodi pastdan, azolar tomonidan korsatilishi, nomzodlar ortasidagi nuqtai nazarlar, bahs-munozaralar, saylovda yutib chiqish kabi omillar yetakchini baholashning asosiy mezonlari darajasiga kotarilishi lozim. Bu mezonlarsiz partiya yetakchilarini baholash usullari haqiqiy salohiyatni aniqlab berishga ojizlik qiladi. Qolaversa, har qanday inson oz erkin xohishi bilan saylagan yetakchiga nafaqat boysunadi, balki unga ergashadi. Yetakchi nomzodi quyidan korsatilganida tashabbuskorlik, faollik sifatlari shakllanishiga kengroq imkoniyatlar paydo boladi, befarqlik va sustkashlik kabi illatlarga joy qolmaydi. Siyosiy partiya tushunchasi doimo dadillik va tashabbuskorlik tushunchalari bilan yonma-yon turadi. Bu aloqadorlik uzilgan holatlarda yetakchi partiyani oxir-oqibatda inqirozga olib keladi.

Partiya nufuzini oshirishning yana bir talabi partiya dasturlarini soddalashtirish, unda saylovchilarning manfaatlaridan boshqa maqsadlarni qisqartirish hisoblanadi. Dastur oddiy saylovchiga, uning tushunish va anglash qobiliyatiga mos ravishda tuzilishi lozim. Saylovchi uchun osmondagi oliy vadalarga qaraganda, oddiy, hayot uchun zaruriy bolgan resurslar muhimroq ahamiyat kasb etadi. Qaysi partiya oz vadasini bajarishning uddasidan chiqsa, osha partiya keyingi saylovning bosh qahramonlaridan biriga aylanadi.

Ozbekiston ovozi muxbiri

Gulruh ODASHBOYEVA suhbatlashdi.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: