O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyul 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
19.06.2018

SUV MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI UCHUN MUHIM STRATEGIK RESURSDIR

Markaziy Osiyo hududida joylashgan O‘zbekiston, Qozogiston, Qirgiziston, Tojikiston va Turkmaniston respublikalarining umumiy yer maydoni 3.882000 km2 bolib, ularda aholi soni 60 million kishidan ortiq. Mintaqaning 30 foiziga yaqin hududi baland va ortacha balandlikdagi toglardan iborat bolib, suv bilan ta’minlanganlik darajasi yaxshi. Qolgan 70 foiz hududi tekislik va past toglardan tashkil topgan chol va chalachol hududlariga suv yirik tranzit daryolar orqaligina keladi.

Orol dengizi havzasiga kiruvchi bu hududda jami daryolarning umumiy suv hajmi 116 km2 ni tashkil qiladi. Shundan 79,4 km2 Amudaryoga va 36,6 km2 suv Sirdaryoga togri keladi. Bu kop yillik ortacha korsatkich bolib, sernam va qurgoqchilik yillarida daryolarda suv miqdori keskin ozgarib turadi. Masalan, Amudaryoda sernam yillari 109,9 km2 gacha suv toplanadi va qurgoqchilik yillari 58,6 km2 ga kamayadi. Sirdaryoning suv miqdori shunga oxshash sernam yillari 51,1 km2, qurgoqchillik yillari 23,6 km2 gacha ozgaradi. Raqamlardan korinib turubdiki, qurgoqchillik yillari ortacha kop yillik miqdoriga nisbatdan suv 30 foizgacha kamayadi.

Marakaziy Osiyo davlatlari ortasida suv taqsimoti ortacha kop yillik suv miqdoriga nisbatan amalga oshiriladi. Tabiiyki suv kam bolgan yillarda suv taqsimoti mavjud suv miqdoriga nisbatan bolinadi.

Daryo suvlaridan oqilona foydalanish maqsadida, yani qish oylarida suvni toplash va yoz oylarida ulardan sugorishda foydalanish uchun Orol dengizi havzasida 100 dan ortiq turli kattalikdagi suv omborlari qurilgan. Shulardan 55 tasi Ozbekiston Respublikasida joylashgan. Suv omborlari sugorishda suv taminotini yaxshilashda katta yordam bermoqda. Bundan tashqari, suv omborlari baliqchilikni rivojlanishida, rekreatsiya maskanlarini tashkil qilishda ham muhim orin tutadi.

Ozbekistonning ichki daryolari ortacha kop yillik suv resurslari yiliga 11,5 km3 ni yoki suv ehtiyoji umumiy miqdorining 18 foizini tashkil qiladi. Respublikamiz suv ehtiyojining 82 foizga yaqini qoshni davlatlardan keladigan Amudaryo va Sirdaryo resurslari hisobidan olinadi. Bu bir yilda 63,02 km3 ni tashkil qiladi.

Ushbu suvning 85 foizga yaqini sugorma dehqonchilikda ishlatiladi. Daryolardan kanallar orqali ekin dalalariga borguncha 40-70 foiz suv yerga singish va buglanish tufayli yoqotiladi.

Markaziy Osiyoning quruq, issiq iqlim sharoitida suv havzalari yuzasidan bir yilda 1000-1200 mm qalinlikdagi suv buglanadi. Bu juda katta miqdordagi chuchuk suvning yoqotilishidir. Qadimda buglanadigan suvni mumkin qadar kamaytirish maqsadida usti yopiq hovuzlar — sardobalardan foydalanishgan. Yopiq sardobalarda yozning issiq oylarida ham buglanish juda kam bolganligi uchun ularda suv yil davomida saqlangan.

Shaharlar, sanoat korxonalari va boshqa obektlardan chiqariladigan oqova hamda zovurlardan chiqariladigan suv juda katta miqdorni tashkil etadi. Mutaxassislar fikricha, turli istemolchilar va foydalanuvchilardan qaytgan suvning umumiy miqdori yiliga 28,3 km3 dan iborat. Bu miqdor jami ishlatiladigan toza suvning 30 foizdan ortigini tashkil qiladi. Katta miqdordagi suv kollektor, zovurlar orqali tabiiy chuqurlikda toplanmoqda. Shunday suv obektlariga Aydar-Arnasoy kollar tizimi, Dengizkol, Sariqamish, Shorkol, Qoraqir va Quyi Amudaryo, Quyi Zarafshon hududida hosil bolgan yuzlab kollar kiradi. Ularda 50 km3dan ortiq shorligi 2,5 g/litrdan 9,0 g/litrgacha bolgan suv toplangan. Bu Ozbekistonning 55 suv omborlari tolganda yigiladigan suvga nisbatan ham kop. Suv taqchilligi kopayib borayotgan hozirgi davrda buncha katta miqdordagi obihayotni tozalab qayta foydalanish hozirgi va yaqin kelajakning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.

2050 yilga borib, Markaziy Osiyo davlatlarida aholi soni keskin oshishi kutilmoqda. Tabiiyki, bu suv istemolining ortishiga, ayniqsa, yangi sugoriladigan yerlarning hozirgiga nisbatan 30 foizga oshishiga olib keladi. Uzoq kelajakni, yani 2100 yillarni hisobga olsak, Markaziy Osiyo 150 million kishidan ortiq aholi yashaydigan dunyoning yirik iqtisodiy mintaqalaridan biriga aylanadi.

Yaqin va uzoq kelajakda ham Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy rivojlanishi va aholi salomatligi suv taminoti bilan bevosita bogliq bolib qoladi.

Mutaxassislar fikricha, iqlim ozgarishi dunyoning boshqa mintaqalari qatorida Markaziy Osiyoda ham aniq sezilmoqda. Ozbekiston gidrometeorologlari fikricha, keyingi yuz yil ichida havoning ortacha harorati 10 dan oshgan, yani 10 isigan. Qozogistonlik iqlimshunos-mutaxassislar hisobi boyicha ortacha yillik harorat 1,40 oshgan, yogin miqdori 17 mm kamaygan. Ularning fikricha, Markaziy Osiyoning boshqa davlatlarida ham havo harorati kotarilishi va yogin miqdorida kamayishi shu miqdorlarda kuzatilmoqda.

Mutaxassis olimlarning hisoblari boyicha Markaziy Osiyoda 2100 yilga qadar havo harorati 20 dan 70 (S) ga qadar oshishi va yogin miqdori 8-17 foiz kamayishi taxmin qilinmoqda. Global iqlim ozgarishi natijasida 2050 yillarda Sirdaryo havzasida oqim hajmi 6-10 foiz, Amudaryo havzasida 10-15 foiz kamayishi mumkin.Aholining jon boshiga suv bilan taminlanganlik bir yilga Ozbekistonda 1646 m3 ni tashkil qiladi. Taqqoslash uchun quyidagi raqamlarni keltiramiz: aholini jon boshiga bir yilda suv bilan taminlanganlik Osiyo materigida 5600 m3 ni, dunyo boyicha ortacha 5996 m3 ni tashkil qiladi. Bu raqamlardan ham korinib turibdiki, Ozbekistonda suv bilan aholi jon boshiga taminlanganlik dunyo korsatkichidan 3,5 baravar past.

Kelajakda mamlakatimizning suvga bolgan ehtiyojini qondirib borish va aholini sifatli ichimlik suv bilan taminlash uchun hozirdan suvdan oqilona foydalanish, ifloslangan oqova suvlarni tozalab qayta ishlatish boyicha rivojlangan davlatlar tajribasini amaliyotda qollash boyicha kompleks tadbirlarni amalga oshirish zarur.

Birinchidan, sugorishda suvdan foydalanish koeffitsiyentini 90-95 foizga yetkazish kerak. Hozirgi paytda bu korsatkich 65-70 foizini tashkil qiladi. Juda katta miqdordagi suv singish, buglanish hamda ortiqcha suv sarfi orqali yoqotiladi.

Ikkinchidan, sugorishda ilgor texnologiyalardan foydalanish (beton ariqlar, egiluvchan shlanglardan, tomchilab sugorish va boshqa). Tomchilatib sugorish texnologiyasi, mutaxassislar fikricha, joyak yoki bostirib sugorishga nisbatan suvni 2,-3,0 baravar tejaydi. Buni keng joriy qilish relefi notekis yerlarni ozlashtirish imkoniyatini kengaytiradi, tuproqning yuvilish va qayta shorlanishi keskin kamayadi.

Uchinchidan, mamlakatimizning togli hududlarida mingdan ortiq kichik daryolar bolib, ularda suv hajmi 20 million m3ni tashkil etadi. Bu suvlardan unumli foydalanish maqsadida suv omborlari qurish zarur. Togli hududlarda suv ombori qurish uchun tor vodiyli soylarning qulay joylari tanlanishi lozim. Suv yuzasi kichik suv havzalarida suvning buglanish hisobiga yoqotiladigan suvlar kamayadi. Suv omborlarni qurish bilan tomchilatib sugorish texnologiyasi asosida toglarda va tog oldi tekisliklarida minglab gektar yerlarda mevali boglar, uzumzorlar tashkil qilish imkoniyatlari kengayadi.

Tortinchidan, tabiiy chuqurliklarda toplangan katta miqdordagi shor suvlarni (Aydar-Arnasoy kollar tizimi, Dengizkol, Sariqamish, Shorkol, Qoraqir va boshqalar) tozalab ulardan dehqonchilikda foydalanish choralarini korish kerak. Hozir kop davlatlarda dengiz suvi chuchuklashtirilib aholi tomonidan istemol qilinmoqda. Saudiya Arabistoni, Quvayt, Birlashgan Arab Amirliklari, Qatar, Kipr, Italiya va boshqalar) Isroilda 86 foiz oqova suvlar tozalanib, qayta ishlanib qishloq xojalik ekinlarini sugorishda foydalaniladi. Ispaniyada oqova suvlarni 17 foizi tozalanib, ekinlarni sugorishda ishlatiladi. Isroil davlatida bir m3 dengiz suvini chuchuk suvga aylantirish 5 sentni tashkil qiladi. Agar shor kollardagi suv tozalanib, sugorishga ishlatilsa, kollar atrofidagi minglab gektar yerlar ozlashtirilgan bolar edi.

Beshinchidan, yer osti suvlari suv zaxiralarining asosiy qismini tashkil qiladi. Kelajakda yer osti suvlaridan ichimlik suvi va sugorish maqsadlarida foydalanish kopayadi. Yer osti suvlarini yer yuziga tortib chiqarish elektr energiya bilan bogliq. Davlat elektr energiya tarmoqlari yetib bormagan joylarda muqobil elektr energiya olinadigan manbalardan, yani quyosh va shamol energiyalaridan foydalanish mumkin. Serquyosh mamlakatimizda 1m2 kattalikdagi quyosh paneli yil davomida ortacha soatiga 1kVt elektr energiya beradi. Xuddi, shuningdek, chol hududlarida shamol energiyalaridan ham foydalansa boladi. Shamol tezligi 3,0 m/sek.dan boshlab samarali elektr energiya bera boshlaydi. Respublikamizning 70-75 foiz hududlarida shamolning ortacha tezligi 3,0-4,0 m/sek.dan oshadi. Tekislik chol hududlarida shamol tezligi yanada katta. Shamol qurilmalari va quyosh batareyalari yonma-yon qurilsa, ular bir-birini toldiradi va ikkita muqobil manbalardan olinadigan elektr energiya bilan yer tagidan katta miqdorda suv tortib olsa boladi. Shu yol bilan yani yer osti suvlarini yer yuziga chiqarish orqali minglab gektar yerlarni ozlashtirib, sugorma dehqonchilikni, parnik xojaliklarini rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.

Hozirgi global iqlim ozgarishi aniq sezilayotgan davrda mamlakatimiz iqtisodiyotining jadal rivojlanishi, tez osayotgan kop millionli aholining salomatligi suv resurslaridan oqilona foydalanish bilan chambarchas bogliq. Buni unutmaslik lozim.

Orzimurod RAHMATULLAYEV, Subhon ABBOSOV,

Samarqand davlat universiteti professorlari.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: