O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyun 2020   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 1 2 3 4 5
16.11.2011

Uyali aloqa vositalari

ulardan foydalanishni tartibga solish — dolzarb ijtimoiy masalaga aylanib bormoqda

Qadimdan fan-texnika taraqqiyoti Inson va jamiyat hayotida kattadan-katta o‘zgarishlarga olib kelgan. Har gal insoniyat biron-bir ilmiy yangilik yoki texnikaviy kashfiyotni qolga kiritgan zahoti, bu imkoniyatdan turli maqsadlarda foydalanuvchilar paydo bolavergan. Kimlar uchundir yangi kashfiyot inson mushkulini yengil qilish vositasi sifatida xizmat qilgan bolsa, yana kimlar uchundir u qandaydir garazli maqsadlarni amalga oshirish quroliga aylangan.

Misol uchun, atom bombasini olib koraylik. Darhaqiqat, otgan asrda yadro energiyasidan foydalanish texnologiyalari kashf etilishi insoniyatga katta imkoniyatlar eshigini ochdi. Ammo mazkur texnologiyalardan noorin foydalanish kishilik jamiyati tarixida misli korilmagan xavf-xatarlarni ham keltirib chiqardi.

Bugungi kunda ham zamonaviy fan-texnika yutuqlaridan notogri maqsadlarda foydalanishga bolgan urinishlar tobora kopa yib bormoqda. Mana shunday texnologiyalardan biri bu uyali aloqadir. Bu vosita bugun hayotimizning ajralmas bir qismiga aylanib ulgurgan. U masofalar kesimida biz yashayotgan kurrai-zaminni shunchalar kichraytirib qoydiki, bugungi kunda yer sharining narigi burchi bu chekkasi bilan soniyalar ichida aloqa boglay oladi. Shu orinda biz qol telefonining kundalik ijtimoiy foydali tomonlari haqida toxtalib otirmaymiz, bu haqida shundoq ham yetarlicha ma’lumot tarqatilgan. Ayniqsa, bu uyali aloqa vositalari reklamasida deyarli har kuni bearmon targib qilinmoqda.

Ammo hayot shuni korsatmoqdaki, har qanday taraqqiyot mahsulidan, shu jumladan, qol telefonidan ham ikki xil maqsadda ezgulik va jaholat yolida foydalanish mumkin. Axborot texnologiyalar shu qadar tez va shiddat bilan rivojlanib bormoqdaki, bugungi kunda telefon das tagining nafaqat shakl-shamoili, balki qollanilish sohalari ham kengayib bormoqda. U bugun faqat aloqa vositasigina emas, balki turli-tuman axborot va mafkuralarni ommaviy ravishda tarqatuvchi vositaga ham aylanib ulgurgan.

Uyali aloqa vositalaridan behad kop foydalanishning biologik yoki fiziologik tasirlari zamonaviy tibbiy tadqiqotlar orqali aniqlab borilmoqda. Biroq, uning ijtimoiy salbiy tasirlari keng jamoatchilik etiboridan chetda qolib kelmoqda.

Bilamizki, yoshlar, asosan bolalar, qol telefonining aloqa jihozlaridan kora koproq uning ekranidan foydalanishmoqda. Yani, telefon dastagi yoshlar etiborini, birinchi navbatda, aloqa vositasi sifatida emas, balki kop hollarda, turli xil video roliklarni saqlovchi, tarqatuvchi va korsatuvchi vosita sifatida oziga jalb etmoqda. Telefon tanlashda yosh ogil-qizlar, asosan, uning xotirasi qanchaligi, video imkoniyatlari naqadar «kuchli» ekanligiga etibor qaratishmoqda.

Shunday qilib, qol telefoni, aytish mumkinki, uchinchi ekranga aylanib ulgurdi. Agar katta ekran deb ataladigan kinoteatr ekranlarini shartli tarzda birinchi yonalishdagi ekran desak, zangori ekranni, yani uydagi televizorlarni ikkinchi yonalishdagi ekran deyish mumkin. Shu manoda, qol telefoni bugun uchinchi yonalishdagi ekranni hosil qildi.

Katta ekran va zangori ekran faoliyati huquqiy yol bilan tartibga solinadi, ular orqali namoyish etiladigan korsatuvlar badiiy, axloqiy, tarbiyaviy va estetik jihatdan tegishli tarzda nazorat qilinadi, davlat tomonidan turli mafkuraviy tahdidlardan himoyalanadi. Kop hollarda bolalarning katta ekranda yoki zangori ekranda nimalarni korayotganini ota-onalar bevosita nazorat qilib borish imkoniga ega. Uchinchi ekranchi? Uni kim nazorat qilmoqda? Har bir yoshning qoliga alohida-alohida berib qoyilgan bu ekranda nimalar namoyish qilinmoqda, qanday goyalar, mafkuralar tar qatilmoqda?

Telefon ekranlarida tarqatilayotgan axborot, kino-video mahsulotlar bilan qiziqib korgan ota-ona ularning kopchiligi badiiy jihatdan goyat past saviyada tayyorlanganini darrov tushunadi. Bazi hollarda, bu tomoshalar axloqiy buzuqlik, didsizlik va insoniy hissiyotlardan butkul yiroq boshqa tushunchalarni targib qilayotgani hech kimga sir emas. Afsuski, bunday shaxsiy ek ran larni doimiy ravishda yangi mahsulotlar bilan, yani arzimas pulga sotiladigan yangi tomoshalar bilan taminlab turuvchi yashirin bozorlar mavjud. Qol telefonlari sotiladigan joylarda mana shunday telefonlar uchun tayyorgina turgan tesha tegmagan video tasvirlar pullanmoqda. Yaxshigina tashkillashgan turli xil norasmiy guruhlarning bu bozorlarda toxtovsiz ish olib borayotgani, shu yol bilan osongina momay pul topish ilinjida bizning far zand larimizni aldab notogri yolga solayotgani ota-onalarni, pedagoglarni tashvishga solmay iloji yoq.

Ushbu guruhlar yoshlarni ham oz saflariga tortishga astoydil urinishmoqda. Bazi yoshlar xaridorgir videotasvirlarni qidirib yurishgani ham sir emas. Kocha-koyda biron-bir hodisa sodir bolsa, aytaylik, yongin, yoki boshqa halokat bolgan chogda, jabr korayotganlarga yordam korsatishga emas, balki ularni qiyin vaziyatda ozini qanday tutishini telefon kamerasi orqali videotasvirga tushirib olishga shoshilayotganlar ham bor. Kishilarning shaxsiy hayotiga, bazan obro-etiboriga, shaxsiyatiga tegishi mumkin bolgan tasvirlarni ataylabdan ogrincha yollar bilan ekranga tushurib olib, keyin ularni keng ommaga tarqatayotganlar ham uchrab turibdi. Bu kabi ishlar tufayli qanchadan-qancha odamlarning hayoti izdan chiqayotganini, ayrim hollarda oilalarning buzilib ketayotganini ham bilamiz.

Shunday ekan, bugungi kunda uchinchi ekran faoliyatini ham huquqiy jihatdan tartibga solish vaqti yetib keldi. Bu borada deputatlar, mutaxassislar, siyosiy partiyalar vakillari qol telefonlarning milliy mafkuramizga mutlaqo yot bolgan goyalarni, xususan, yoshlarimizga yonaltirilgan turli siyosiy, diniy-ekst remistik chaqiriqlarni qulay tar qatish vositasiga aylanib qolayotganini alohida etiborga olishlari darkor.

Ommaviy madaniyat degan niqob ostida zoravonlik, individualizm, egotsentrizm goyalarini tarqatish, shuning hisobidan boylik orttirish, boshqa xalqlarning necha yuz yillik anana va qadriyatlari, turmush tarzining manaviy negiziga bepisandlik bilan qarash, ularni qoporib tashlashga yonaltirilgan chetdan turib tashkil etilayotgan tahdidlar odamni tashvishga solmay iloji yoq. Milliy qadriyatlarimizga zid va begona bolgan goyalarning kirib kelishida hamda yoshlarimiz ongini egallashda, ularni oqing, izlanishdan chalgitishda qol telefonlarining ekranlaridan keng foydalanilmoqda.

Bu borada, albatta, xorijiy tajribani ham chuqur tahlil etish lozim. Qol telefonlar yordamida yoshlarni turli siyosiy va jinoiy ishlarga undash muammosi xorijda ham tez-tez uchrab turadi. Otgan avgust oyida London kochalarida yuz bergan ommaviy tartibsizliklarni uyushtirishda, ularni boshqarib borishda Blekberri rusumidagi qol telefonlaridan foydalanilgani tasdiqlandi. Britaniyalik mutaxassislarning takidlashicha, ushbu tipdagi qol telefonlari SMS xabarlarini telefon aloqasini taminlovchi kompaniyaning nazorat doirasidan tashqarida, yani internetning maxsus tarmogi orqali yuborish va qabul qilib olishga imkon berar ekan. London kochalarida ommaviy tarzda topolonlar, talon-torojlik harakatlarini amalga oshirgan yoshlar olamoni shu aloqa tipidan foydalangan. Shuning uchun ularning telefon aloqalarini tinglash, oddiy yol bilan yuborilayotgan SMSlarni oqish politsiyaga olomonning keyingi maqsadlarini bilishga va oldini olishga imkon bermagan. Bu yoshlarni boshqarib turgan guruhlar ularga SMS xabarlarni maxsus Blekberri SMS tizimi orqali yuborgan. Hozirda Blekberrilarni ishlab chiqargan kompaniya Buyuk Britaniya Hukumati bilan kelajakda bunday holatlarni oldini olish chora-tadbirlarini belgilash boyicha hamkorlik qilmoqda.

Ozbekistonda uyali aloqa tizimi izchil rivojlanib bormoqda. Ozbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi bergan malumotga kora, bugungi kunda mamlakatimizda uyali aloqa vositasidan foydalanuvchi abonentlar soni 24,3 million kishini tashkil etadi!

Endi tasavvur qiling, 24,4 million abonent bu mamlakatimiz aholisining 80 foizi degani. Mamlakatimizda na matbuot, naInternet ham bu qadar keng qamrovga ega emas! Demak, uchinchi ekran birinchi va ikkinchi ekranlarni allaqachon orqada qoldirib ketib, birinchi oringa chiqib ulgurgan. Zero katta ekran hammaning ham uyida mavjud emas, hatto zangori ekran ham har bir xonadonda bir yoki ikkitadan bor xolos. Uchinchi ekran bu borada raqobatdan butunlay xoli, u hammaning qolida, bazilarda esa qoshshalab.

Qol telefonidan foydalanishning yana bir nomaqbul tomoni uning ijtimoiy tabaqalanish vositasi sifatida korilayotganligidir. Bu yetarli darajadagi katta ijtimoiy masaladir. Bundan 10 yil oldin odamning qol telefoni bor-yoqligiga qarab unga muomala qilishgan bolsa, bugun uning qolida oddiy uyali aloqa vositasimi yoki songgi avlod telefonlaridan birimi androidli smartfonmi, ay-fonmi shunga qarab salom-alik qiladiganlar ham uchrab turibdi.Ayrim kimsalar, ayniqsa, ospirinlar ozlarining jamiyatdagi mavqeini oz qollarida qanday telefon turgani bilan bevosita bogliq degan notogri fikrga bormoqda.

Amerikada chop etiladigan New Week haftanomasining sentyabr oyining oxirgi haftasida chiqqan sonida yoshlarning qol telefonlari bilan ovora bolib qolayotgani ularning kitob oqishdek muhim ishdan chalgitayotgani haqida bir maqola bosildi. Unda keltirilgan tadqiqotlar natijasi shuni korsatadiki, bugungi kunda 13-17 yoshdagi amerikalik ogil-qizlar qol telefoni orqali oyiga ortacha hisobda 3 mingta SMS xabar oqishar ekan. Bu jarayon shu kabi ildiz otib ketganki, kopchilik ospirinlar sozlarni imlo yozuvida badiiy tilda emas, SMSlarda keng qollaniladigan qisqartmalar va boshqa notogri shakllarda yozishga organib qolmoqda. Bunday qisqartirilgan va kocha tilida yozilgan xabarlarni oqish odati bolalarda badiiy tilda yozilgan kitoblarni oqishga nisbatan erinchoqlikni shakllantirayotgani chuqur tashvish bilan tilga olinadi.

Darhaqiqat, bu jiddiy muammo. Tasavvur qiling, agar bola oyiga 3 ming SMS xabar orniga 3 ming qator kitob oqisa, u yil davomida qancha kitob oqib chiqardi? Bu esa nafaqat amerikaliklarni balki, bizni ham oylantiradigan muammo hisoblanadi.

Yaqinda xalqaro anjumanda ishtirok etish uchun yurtimizga tashrif buyurgan fransiyalik professor bilan Toshkent metrosiga tushib, shahar aylandik. Poytaxtimiz metrosi xorijlik mehmonda ozining tozaligi, tartibliligi, yaxshi bezatilgani bilan ajib taassurot qoldirdi. Suhbat davomida u, bir muhim masalaga mening etiborimni qaratdi.

Bugun barcha katta shaharlardagi metrolarda yolovchi yoshlarni kuzatsangiz, ularning orasida kitob oqiyotganlari juda kam, dedi mehmon. Haqiqatdan ham, yer osti yolida keta turib, atrofingizga bir nazar tashlang: metro vagonida yolovchilarning aksariyati, ayniqsa, yoshlar qol telefonida nimalarnidir tomosha qilish, yoki qandaydir oyinlarni oynash bilan band ekanligini korasiz.

Avtomobilni boshqarayotgan paytda telefondan foydalanish qanchadan-qancha xavf-xatar tugdirayotgani, qolaversa, telefonlardan dars yoki imtihon payti ogrincha foydalanish kabi salbiy holatlarni ham inkor etib bolmaydi. Bu masalalar ham biz uchun dolzarb. Qoshimcha tariqasida, biron-bir kino-teatrga tushganimizda yoshlarning qol telefonlaridan beadablarcha foydalanishi, baland musiqa, atrofni yoritishi, suratga olishi spektaklni yoxud ekranda namoyish etilayotgan filmni tomosha qilishimizga xalaqit berayotganini ham aytib otish zarur.

Shunday ekan, maktablarimizda, agar zarur bolsa, hatto oliy oquv yurtlarining boshlangich kurslarida qol telefonidan foydalanish madaniyati haqida tushuntirish ishlari olib borishi zarurati tugilganga oxshaydi. Buning hayron qoladigan joyi yoq.

Bu borada faqat talim muassasalari emas, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlari faollik korsatishlari maqsadga muvofiq bolar edi. Yuqorida takidlanganidek, Uchinchi ekran fenomeni umummilliy darajaga chiqib ulgurgan. Bu esa, hozirda eng muhim bolgan milliy mafkura va, umumiyroq qilib olganda, milliy xavfsizlik masalasiga aylanib ulgurdi. Masalaning eng jiddiy tomoni shundaki, XXI asr global axborotlashuv asri ehiyojlariga mos ravishda axborot texnologiyalari ham keskin suratlar bilan rivojlanib bormoqda. Oradan besh yoki on yil otgach, uyali aloqa vositalarining misli korilmagan yangi avlodi paydo boladi. U bilan bevosita yoki bilvosita bogliq ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish yanada qiyinlashadi. Shu bois, axborot olish, saqlash va uzatishga oid, yangi texnologiyalarni joriy etish bilan bogliq hamda mualliflik va turdosh huquqlar sohasidagi qonunchilikni muttasil takomillashtirib borish taqozo etiladi.

Ayniqsa, jinoyat huquqi sohasida, qulay aloqa vositalari ashaddiy jinoyatchilarning beminnat xizmatkoriga aylangan. Raqami yashirilgan telefon vositalaridan yogiladigan tahdidlar, bazan haqoratlardan jabrlanayotganlar soni ortib bormoqda. Bularning barchasi hammamizni ijtimoiy ogohlikka chorlashi lozim. Bu borada oila, maktab, oliygoh, mahalla institutlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlar orasidagi ijtimoiy hamkorlikning muhim ahamiyat kasb etishi aniq natijalar beradi, deb oylaymiz.

Bu yonalishda olib borilishi lozim bolgan ishlarni, agar kerak bolsa, xalqaro hamkorlik doirasida ham ilgari surish darkor. Zero, uchinchi ekran bu orinda faqat bizning mamlakatimizdagina kuzatilayotgan hodisa emas. U boshqa davlatlar vakillarini ham tashvishga solmoqda. Shuning uchun xalqaro huquq mutaxassislari ham bu borada tegishli tadqiqotlarni otkazishda faol ishtirok etishlari lozim. Bunda shuni etiborga olish kerakki, shu paytgacha xalqaro axborot maydonini tartibga soluvchi, uni turli xuruj va tahdidlardan himoya qiluvchi biron bir xalqaro konvensiya ishlab chiqilmagan.

Xulosa qilib aytganda, oddiygina uyali aloqa vositalaridan foydalanish masalasi ostida katta ijtimoiy, siyosiy-mafkuraviy, huquqiy va tarbiyaviy muammolar yotibdi. Bu orinda, yoshlarda uyali aloqa vositalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish, aloqaning bu turi rivojlanishini kompleks tarzda huquqiy jihatdan tartibga solish mexa nizm larini ishlab chiqish ota muhim va dolzarb vazifalardan biri ekanligini takidlash lozim. Uyali aloqa vositalarini ishlatish asta-sekin tartibga solinmoqda, albatta, avtomobilni boshqarayotgan chogda qol telefonlaridan foydalanishning ta qiq la nishi, oliy oquv yurtlariga kirish imtihonlari chogida telefon aloqasining vaqtinchalik cheklanishi va boshqa shu kabi choralar oz natijasini bermoqda. Ushbu choralarning samarasini yanada oshirish, yuqorida keltirib otilgan masalalarni umumlashtirgan holda, muammoga kompleks va yaxlit yondashish zururligini hayotning ozi toqoza etmoqda.

Haydarali YuNUSOV,

yuridik fanlar nomzodi



Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: