O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Dekabr 2019   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
10.09.2019

TALIM, MUALLIM VA ISLOHOT

Biz keyingi 30-40 yil davomida muallimni ilmdan uzoqlashtirdik, moddiy yetishmovchiliklarini hisobga olmadik, turli kerakli-keraksiz daftarlarni to‘ldirishga jalb etib, qogozbozlikni avj oldirdik. Natijada ular chorasiz qolib, qora qozonini qaynatish, oilani tebratish, bola-chaqasining kamu kostini toldirish ilinjida oz kasbini tashlab, boshqa ishlar bilan shugullanishga majbur bolishdi, ta’lim tizimida boshliq paydo boldi.

Erkak oqituvchilar kamayib ketgani qanday oqibatlarga olib kelganini bilamiz. Buning ustiga, xudoning bergan yili mart-aprel oyidan boshlab chigit ekish, goza yaganasi, qatqaloq, otoq, «chekanka», pilla, chorvaga xashak yigish, qishlovga tayyorlash, kocha tozalash, daraxtlarni oqlash, kochat ekish, mahallani obod qilish, paxta yigim-terimi va hokazolarga oqituvchilarni jalb etish oddiy holga aylanib qolgandi.

Xayriyatki, keyingi ikki-uch yil ichida bu soha vakillari bunday nomaqul ishlardan ozod etildi. Pedagogik faoliyatga salbiy tasir etayotgan tosiqlar olib tashlandi, oylik maoshlar paydar-pay oshirilyapti, ortiqcha qogozbozlik, majlisbozlik, yugurdaklik, hasharbozligu xoja korsin uchun qilinadigan ishlarga barham berilyapti.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2018 yil 5 iyunda qabul qilgan Oliy talim muassasalarida talim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini taminlash boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisidagi qarori hamda talimga tegishli boshqa farmoyishlari, talim sohasi vakillari bilan uchrashuvlarda bildirgan qimmatli korsatmalaridan song oliy talim tizimini tubdan qayta qurish borasida keng kolamli ishlar boshlab yuborildi. Yoshlarni manaviy-axloqiy va jismonan barkamol etib tarbiyalash, ularga talim-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga kotarish boyicha tarixiy ishlarga kirishildi. Oqituvchilarning jamiyatdagi nufuzi va qadrini oshirish choralari korilmoqda.

Togrisi, oliy talim tizimida boshlangan islohotlarni tezlik bilan amalga oshirish va malum ijobiy natijalarga tezroq erishish unchalik ham oson ish emas. Negaki, sohada paydo bolgan va nafaqat mamlakatimiz oliy talim tizimi, umuman talim tizimi taraqqiyotiga tosiq bolayotgan qator muammolar uzoq yillar davomida chuqur ildiz otib ketgan. Bu muammolarning shakllanib, rivojlanib, takomillashib, tuban holatiga kelgunicha yarim asrdan koproq vaqt otgan.

Prezidentimiz takidlaganiday, talim-tarbiyaning boshi va asosi oiladan boshlanadi, bogcha va maktabda davom etadi. Maktabgacha talim vazirligining tashkil etilishi, Prezident maktablari qurilishi va shakllantirilishi, fanlar boyicha mamlakatimiz va dunyo miqyosida otkaziladigan olimpiadalarga hamda jamiyatimizni kitobxonlikka jalb etishga doir qarorlarning qabul qilinishi fikrimizning yorqin dalilidir.

Ammo amalga oshirilayotgan bunday muhim ishlarning natija berishini xotirjam kutib otirib bolmaydi. Dunyoda yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va texnik taraqqiyot hamda ota-bobolarimizning asriy orzusi bolgan mustaqillikka erishgan yurtimizda yangicha fikrlash, yangicha harakat va ijod qilish, yashash sari yuz tutayotgan xalqimiz turmush tarzidagi bugungi keskin talab va ehtiyojlar ham bu borada sustkashlikka yol qoyib bolmasligini, imkon qadar tezkorlikni taqozo etadi.

Otgan oquv yilidan boshlab oliy talim muassasalariga qabul kvotalarining avvalgi yillarga nisbatan bir necha barobarga kopaytirilishi, kirish imtihonlari boyicha test savollari va sinovlarining soddalashtirilishi, abituriyentlarning test topshirish jarayoni shaffoflik, xolislik, tashqi aralashuvlarsiz, adolatli tarzda otkazilishining qaror toptirilishi ham xalqimizning talim sohasi rivojiga bolgan ishonchini yanada oshirdi.

Ikki yildan buyon iqtidorli farzandlarimizga oqishga kirish borasida koplab yengilliklar, imkoniyatlar yaratildi. Bu yilgidek abituriyentlar mamlakatimizning istalgan joyidan istalgan uch oliy talim muassasasiga hujjat topshirish, istalgan viloyatda kirish imtihonlariga qatnashishi ilgari tajribada bolmagan. Bu – mamlakatimiz oliy talim tizimida boshlangan islohotlarning debochasi hali. Sobiq shorolar davrida yurtimizda uchta universitet, ottizga yaqin institut faoliyat yuritgan bolsa, bugungi kunga kelib respublikamizdagi oliy talim muassasalarining soni 90 dan ortdi, yani uch barobarga kopaydi, rivojlangan chet mamlakatlarning nufuzli universitetlari va institutlari filiallari ham 20 dan ortdi.

Talim sohasida boshlangan islohotlarni muallimning ishtirokisiz amalga oshirib bolmaydi. Eng quyi ilm ochoqlari bogcha, maktab, litsey, kollejlardan tortib, oliy talim muassasalarigacha bilimli, tajribali, yuksak madaniyatli, oz sohasining fidoyisi bolgan jonkuyar, mehribon, gamxor va kerak bolsa, oz ornida qattiqqol bola oladigan, zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari bilan jiddiy qurollangan muallimlar zarur.

Ammo... ammo... muammo... muammolar... kamaymayapti. Xosh, muammolar nimalardan iborat?

Birinchidan, talim tizimini boshqarishdagi muammolar — bogcha, maktab, litsey, kollej, tuman va viloyat xalq talimi bolimlariga rahbarlar tayinlashda hali ham avvalgi, eskicha uslubda kadrlar tanlanayotganligida korinadi.

Prezidentimiz talab qilayotganidek, xalqqa xizmat qilish tamoyili asosida kadrlar, rahbarlar tanlansa edi, qoli egri, poraxor, mansabparast, dunyoqarashi va madaniyati undan-da past, sokongich, urongich, ozidan boshqani mensimaydigan kimsalar bu muassasalar rahbarlari orindigiga tasodifan kelib qolmas edi.

Ikkinchidan, bogcha, maktab, litsey, kollejlarga tarbiyalanuvchi-talim oluvchilarni qabul qilishdagi qingirliklar bunda shu muassasalarning nafsi hakkalak otgan rahbarlari bilan bir qatorda, farzandlarini talim muassasasiga olib kelayotgan ota-onalarning ham aybi kam emas. Ularning ham kopchiligi yangi davr ruhini, talabini hali ham tolaligicha anglab, tushunib yetganicha yoq. Agar ular bu sohadagi korrupsiyaga barham berishda faol bolganlarida edi, bu boradagi ishlar anchagina samarali bolardi.

Uchinchidan, talim muassasalariga tarbiyachi-pedagoglarni ishga olishdagi muammolar talimda son, miqdor, albatta, tom manodagi sifatga aylanishi shart, yoqsa barcha qilinayotgan toat-ibodatlar, say-harakatlar besamar ketadi. Talim, undagi sifat va samaradorlik har tomonlama va toliq ravishda tarbiyachiga, muallimga, uning pedagogik salohiyati va mahorati, tajribasiga bogliq. Olib boriladigan har bir mashgulotning, darsning texnik vositalari, turli pedagogik usullar tarbiyachi, muallimning jonli va tasirli muloqoti, mahorati va tajribasi oldida ikkinchi darajali vositalar hisoblanadi.

Tarbiyachilar, muallimlar turlicha bilim, dunyoqarash, fazilatlar va har xil fel-atvorga ega turfa xil insonlardir. Ular oliy talim muassasalarida guruh-guruh, kurs-kurs holida talim-tarbiya olayotgan bolsalar-da, hech qachon konveyyerdan chiqadigan bir xil andozadagi tovarlardek, katta-kichik paykallarga ekiladigan qishloq xojalik mahsulotlari kabi tayyorlanmaydi yoki yetishtirilmaydi. Shuning uchun tarbiyachi, muallimlarni ishga tanlashda, ishga qabul qilishda ularning individual jihatlariga alohida etibor talab etiladi.

Tortinchidan, oylik maoshlari oshirib borilayotgan, turli qogozbozliklar, majlisbozliklar, hasharlaru talimdan boshqa har qanday ishlarga jalb qilinishlardan butunlay ozod etilgan tarbiyachiyu muallimlar oldida birgina vazifa u ham bolsa sifatli mashgulot, dars otish, kozlari charaqlab turgan shogirdlarga mukammal bilim berish vazifasi turibdi.

Xosh, ular bunga tayyormi? Oyda-yilda bitta badiiy asar oqimaydigan, oz mutaxassisligi boyicha biror gazeta yoki jurnalga obuna bolmaydigan, ularni muntazam kuzatib bormaydigan, binobarin, oz sohasiga doir songgi malumotlar, yangiliklardan bexabar, faqat darslik bilan chegaralanib qolayotgan ustoz oz shogirdlaridan ortda qolib ketmayaptimi? Kocha-kuyda, qaysidir yiginda oddiy fuqarolar mamlakatimizda olib borilayotgan ijtimoiy-siyosiy ozgarishlar togrisida bahslashib qolishsa yoki suhbatlashganda oqituvchining fikriga alohida etibor berishadi va oqituvchining fikrini togri, deb hisoblashadi. Agar shu vaqtda kotarilgan masalaga togri, xolisona fikr bildira olmasa, unda oqituvchiga nisbatan salbiy fikr uygonadi.

Oqituvchi oz faoliyati uchun zarur bilim va malumotlarni qayerdan oladi, agar gazeta oqimasa? Vaholanki, har bir oqituvchi oz bilim va malakasini qollanmalar, ishlanmalar hamda tarmoq nashrlarida berib borilayotgan malumotlarga kora oshirib borishi kerak. Agar u tarmoq nashrlariga ixtiyoriy obuna bolmasa unda qanday qilib oz fani boyicha bilim va malakasini oshira oladi? Yangi malumotlarga ehtiyoji doimo baland bolgan oqituvchi oz faniga, oqituvchilik kasbiga tegishli nashrga ham ixtiyoriy obuna bolmasligini oqlab boladimi? Axir padagog yurtdagi ozgarishlardan va oz fanidagi yangiliklardan xabarsiz bolsa, yosh avlodga qanday namuna boladi?

Yana shuni takidlash lozimki, har bir jamiyatda oz vazifasini sidqidildan bajarayotgan shaxs ishning sifatiga qarab ragbatlantirib borilishi zarur. Bizda bunga doim ham jiddiy etibor berilmaydi. Ragbatlantirish kop hollarda oshkoralikdan yiroq tarzda rahbarlarning xohish-istaklariga kora amalga oshiriladi. Bunda ayrimlar ust-ustiga ragbatlantirib yuborilsa, ayrimlar bir umr ishlab ham birorta Maqtov yorligiga loyiq korilmay kelgandi. Bu hol oz navbatida talim-tarbiya sifatiga salbiy tasir etmay qolmaydi.

Qolaversa, shogirdlar bilimini obektiv haqqoniy, adolatli, xolisona, hech qanday tama va shamalarsiz togri baholash bu tarbiyachi va muallimlar oldida turgan eng muhim va eng dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Chunki tarbiyalanuvchi, talim oluvchining har bir harakati, intilishi, bergan javobi ochiq, togri va xolisona baholanmas ekan, unda ustozdan norozilik kayfiyati paydo boladi. Bunday kayfiyat esa uni ilm olishga ragbatlantirmaydi, aksincha intilishdan, faollikdan qaytaradi. Alal-oqibat ularda olga intilish, tashabbuskorlik, kop narsani bilib olishga bolgan ishtiyoq pasaya boradi va jamiyatda loqayd, atrofdagilarga etiborsiz, ozidan boshqani oylamaydigan, xudbin insonlarning paydo bolishiga zamin yaratadi. Biz bugungi kunda ana shu muammoning talabalar bilimi ustozlar tomonidan uzoq vaqt haqqoniy baholanmaganligi naqadar ogir oqibatlarga olib kelgani va uni tuzatish juda katta qiyinchilik bilan borayotganiga guvoh bolib turibmiz.

Jamiyat taraqqiyotiga munosib xizmat qila olmaydigan muallim, bemorni davolay olmaydigan shifokor, qonun ustuvorligini taminlamaydigan sud-huquq peshvosi, qurgan binosi talabga javob bermaydigan muhandis, nonoq iqtisodchi va turli-turli sohalarda muqim otirib olgan yaroqsiz mutaxassislar, ayrim qors, qopol, nonoq rahbarlar osmondan tushib kelgani yoq. Ularning bilimiga, iqtidoriga bogchada, maktabda, kollejda, institutda, universitetda ozimiz oshirib, tamagirlik bilan noxolis, notogri baho qoyib kelganmiz va endi bu qilmishlarimizning achchiq mevasini, jabrini tortmoqdamiz.

Biz, mamlakatimiz hayotida boshlangan islohotlarning natijadorligini taminlash hammamizning bugungi say-harakatimizga bogliqligini unutmaylik. Barchamiz bir yoqadan bosh chiqarib, bugungi ijtimoiy, iqtisodiy va texnik taraqqiyot tufayli hayot ehtiyojiga aylanayotgan yangicha fikrlash, yangicha harakat va ijod qilish, barcha sohalarda, ayniqsa, talim sohasida islohotlarni keng amalga oshirishda bir daqiqa ham sustkashlikka yol qoymasligimiz kerak.

Kuni kecha Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning mustaqilligimizning 28 yilligiga bagishlangan nutqini katta diqqat-etibor bilan tingladik. Nutqda bilimsiz, ilmsiz, oz ustimizda izchil ishlamay turib maqsadimizga erishish mumkin emasligi qayta-qayta takidlandi. Bu talablar, ayniqsa, oqituvchilar uchun ota muhimdir. Oz bilim va saviyamizni oshirmay yosh avlodga yetarli bilim berolmaymiz.

Mardon BOLTAYEV,

SamDU dotsenti,

Dilmurod DOSTMURODOV,

SamDU matbuot xizmati kotibi.


Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

Songgi yangiliklar: