Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Noyabr 2019   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 1
30.07.2019

XOTIN-QIZLAR IJTIMOIY-SIYoSIY FAOL BO‘LSA,

mamlakat taraqqiy etib, xalqning farovonligi oshadi

Dunyoda ayollar sha’niga aytilgan, ayol zotini ulug‘lovchi so‘zlar ko‘p, hikmatlar ko‘p. Prezidentimiz Shavkat ­Mirziyoyev joriy yil 21 iyunda Oliy Majlis Senatining yigirmanchi yalpi majlisida so‘zlagan nutqida jamiyatda «Shaxs-Oila-Jamiyat-Davlat» degan tushuncha va qadriyatlar nechog‘li muhim o‘rin tutishiga alohida e’tibor qaratar ekan, «Ayolga bo‘lgan hurmat-e’tibor — bu avvalo oilaga, jamiyat kelajagiga bo‘lgan hurmat-e’tibor ifodasidir», deb ayol zotiga yuksak ta’rif berdi.

Haqiqatan ham, ayol eng yuksak e’zoz va e’tiborga munosibdir. Hadisi shariflarda ayollar xususida ko‘plab rivoyatlar mavjudki, ularning barchasida ayollarga yaxshi munosabatda bo‘lgan kishi eng yaxshi fazilatlarga ega inson sifatida ta’riflanadi. Imom Termiziy «Sizlarning yaxshilaringiz ahli ayoliga yaxshi munosabatda bo‘lganingiz. Men sizlarning orangizdagi ahli ayoliga yaxshi munosabatda bo‘lguvchingizman», degan muborak Hadisni yozib qoldirgan.

Xalqimiz qadim-qadimdan  xotin-qizlarimizga hurmat va ehtirom ko‘rsatib kelgan. To‘maris va Bibixonim, Gulbadanbegim va Zebunniso, Nodirabegim va Anbar otin kabi oqila momolarimiz ayol zotining jasurligi, aql-zakovati timsoli bo‘lishgan. Ular Vatan himoyasida, ilm va ma’rifatda, davlat boshqaruvida faol ishtirok etishgan.

Yurtimizda ushbu an’ana izchil davom etmoqda. Bu haqda so‘z borganda, ko‘plab vatanparvar, fidoyi opa-singillar haqida to‘xtalish mumkin. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi, ta’lim tizimining jonkuyar faoli va yoshlarimizning mehribon ustozi, O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining a’zosi Dilshodaxon opa Dadajonovani ulardan biri, deb hisoblayman.

Dilshodaxon opa Andijon tumanida tug‘ilgan, 1966 yili, ya’ni 17 yasharligida  Rossiyaning Kuban davlat universitetiga o‘qishga kirgan. Bu yerda 1971 yilgacha tahsil olib, o‘qituvchi va siyosatshunos mutaxassisliklarini egallagan.

So‘ngra yurtimizga qaytib, uzoq yillar Namangan viloyati Pop tumanida maktablarda o‘qituvchilik qildi.

Dilshoda opa ko‘p yillar davomida Pop tumani, keyinchalik Namangan viloyati yoshlar va partiya tashkilotlarida rahbarlik lavozimlarida ishlagan. O‘zbekiston Yoshlar qo‘mitasining birinchi kotibi lavozimida faoliyat olib borgan, 1985-1987 yillarda birga ishlaganmiz.

O‘sha davrda Dilshodaxon Dadajonova timsolida o‘zbek ayoli rahbarlik lavozimlarida samarali faoliyat yuritish asnosida o‘zining iqtidori va salohiyatini namoyon qilishga qanchalik munosib ekaniga qat’iy amin bo‘lganman. Dilshodaxon opani olima sifatida ham yaxshi bilaman va hurmat qilaman.

U 1983-1985 yillarda Moskvadagi Ijtimoiy fanlar akademiyasining aspiranturasida tahsil olgan. Shundan keyin izchil tadqiqotlar olib borib, tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini yoqlagan.

Mamlakatimiz mustaqilligining dastlabki davrida Dilshodaxon Dadajonova Namangan viloyati hokimining o‘rinbosari, keyinchalik viloyat xalq ta’limi boshqarmasining boshlig‘i bo‘lib ishladi.

Qanday lavozimda ishlamasin, yurtimiz ravnaqi yo‘lida o‘z bilim va tajribasi, iqtidor va salohiyatini namoyon etishga hamisha intilib keldi.

Birgina misol: Dilshodaxon opaning sa’y-harakatlari tufayli Namangan viloyatida iqtidorli bolalarning litsey-internatlari soni 21 taga yetkazilgan. Bu o‘quv muassasalari bitiruvchilarining 85-97 foizi oliy o‘quv yurtlariga o‘qishga kirgan.

Dilshodaxon Dadajonovaning mehnat faoliyati davomida viloyatdagi ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasi mustahkamlangan. Maktablarni toza ichimlik suv bilan ta’minlash, isitish tarmoqlarini tabiiy gazga ulash, telefon tarmoqlarini ko‘paytirish, o‘quv sinflarini zamonaviy komputer texnikasi bilan jihozlash, yangi sport maydonlari qurish ishlariga e’tibor kuchaytirilgan. 1998-2011 yillarda birgina Namangan shahrida 5 ta yangi maktab bunyod etilgan. Barcha o‘quv muassasalariga homiy tashkilotlar biriktirilib,  har yangi o‘quv yilida maktablarni barvaqt va sifatli ta’mirlashga erishilgan. Shuningdek, kam ta’minlangan oilalar farzandlari bepul darsliklar va o‘quv qurollari bilan muntazam ta’minlangan.

Hozirgi globallashuv davrida xotin-qizlarning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini himoya qilish yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-huquqiy faolligini oshirish davr talabiga aylanmoqda. Chunki 7,7 milliard kishidan iborat dunyo aholisining qariyb 51 foizi ayollardan iborat. Jahon xotin-qizlari orasida 14 yoshgacha bo‘lganlar – 9,7 foiz, 15-19 yoshgacha bo‘lganlar – 10 foiz, 60 va undan yuqori yoshdagilar  7 foizni tashkil etadi.

Bu ko‘rsatkichlarni O‘zbekiston misolida ko‘radigan bo‘lsak, hozirgi vaqtda 33,5 milliondan ortiq aholimizning qariyb 50 foizi xotin-qizlardir. Ular orasida 14 yoshgacha bo‘lganlar – 29 foiz, 15-30 yoshgacha bo‘lganlar – 28 foiz, 31-45 yoshlilar – 21 foiz, 46-60 yoshlilar – 15 foiz va 60 dan yuqori yoshdagilarning miqdori 7 foiz.

Sayyoramizda yashaydigan ayollarning 5 foizi yuqori boshqaruv lavozimlarida faoliyat yuritmoqda. O‘zbekistonda ushbu ko‘rsatkich qancha? Biz bu borada dunyo mezonlaridan oldindamizmi yo ortda qolayapmizmi?

Yana raqamlarga murojaat qilamiz: bugungi kunda yurtimizdagi davlat va jamoat tashkilotlari tizimida 1 ming 388 nafar ayol rahbarlik lavozimlarida ishlamoqda. Shundan 39 nafari – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasida, 45 nafari vazirlik va idoralarda faoliyat yuritmoqda.

Oliy Majlis Senatida – 17 nafar senator, Qonunchilik palatasida – 21 nafar deputat, mahalliy Kengashlarda esa 23 foizdan ziyodi deputat xotin-qizlardan iborat.

Yurtimizdagi turli korxonalardagi rahbar ayollar miqdorida ham o‘sish kuzatilmoqda. Bu ko‘rsatkich 2017 yili 44,2 foiz bo‘lgani holda, 2019 yilning o‘tgan davrida 45,3 foizga yetgan.

Iqtisodiyot sohasida agar tadbirkor ayollar jami tadbirkorlik subyektlarining 29 foizini tashkil etsa, fermer xo‘jaligi rahbarlarining 5,4 foizi ayollar ekan.

Siyosat bilan shug‘ullanuvchi xotin-qizlar 1 ming 837 nafarni tashkil etadi.  Kasaba uyushmalari jami a’zolarining 48 foizi ayollar. Shuningdek, O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi a’zolarining 40,8 foizi; Xalq demokratik partiyasi a’zolarining 49 foizi; «Adolat» sotsial-demokratik partiyasi a’zolarining 44,7 foizi; «Milliy tiklanish» partiyasi a’zolarining 47,6 foizi; O‘zbekiston Ekologik partiyasi a’zolarining 36,9 foizi ayollar hisoblanadi.

Sud tizimida ishlayotgan xodimlarning 12,4 foizi ayollar, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar sohasida 82 foizdan ziyodni, ilm-fan, ta’lim-tarbiya, madaniyat va san’at sohalarida 72 foizni, qishloq xo‘jaligida 45 foizdan ortiqni, sanoatda 38 foizni xotin-qizlar tashkil etadi.

 Bu raqamlardan xulosa qilib,  «O‘zbekiston xotin-qizlari – Vatanimiz insoniy salohiyatining oltin fondidir», desak, har tomonlama to‘g‘ri bo‘ladi. Dilshodaxon Dadajonova ham ana shu oltin fondimizga bevosita mansubdir.

 BMT Bosh kotibi Antonio Guterresh joriy yil 11-17 mart kunlari bo‘lib o‘tgan BMT Xotin-qizlar ahvoli bo‘yicha komissiyasining 63-sessiyasida qayd etganidek, «Qayerdaki siyosat va ijtimoiy hayotda xotin-qizlar faol ishtirok etayotgan bo‘lsa, o‘sha joyda iqtisodiyot o‘smoqda, barqarorlik mustahkamlanmoqda va fuqarolarning farovonligi yuksalmoqda».

O‘z navbatida, BMTning Aholishunoslik jamg‘armasi (YuNFPA) Ijrochi direktori N.Kan keyingi yillarda O‘zbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish, xotin-qizlarni rag‘batlantirish, gender tenglik va reproduktiv salomatlikni ta’minlash borasida muhim o‘zgarishlar amalga oshirilayotganini e’tirof etdi.

Yevropa va Markaziy Osiyo uchun «BMT-Ayollar» tuzilmasi mintaqaviy rahbari A.El-Yasir ham O‘zbekiston hukumati ayollarni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida to‘laqonli ishtirok etishiga erishish yo‘lida amaliy choralar ko‘rayotganini yuksak baholadi.

O‘zbekistonning xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash borasidagi siyosatining xalqaro darajada e’tirof etilayotgani bejiz emas. Zero, Harakatlar strategiyasida xotin-qizlarning mamlakat hayotidagi munosib o‘rnini belgilab berishga va jamiyatdagi mavqeini yanada yuksaltirishga qaratilgan ustuvor vazifalar ko‘zda tutilgan.

Ayni chog‘da, bu boradagi ezgu ishlar samaradorligini yanada oshirish uchun hali ko‘p ish qilish talab etiladi. O‘zbekiston Prezidenti ta’kidlaganidek, «Biz uzoq vaqt bu masalaga yetarlicha e’tibor bermasdan, hurmatli opa-singillarimizning dardu tashvishlariga beparvo qarab kelganimiz tufayli yillar davomida to‘planib qolgan ijtimoiy muammolarni hal qilish bugun, ochig‘ini aytish kerak, oson bo‘lmayapti».

Prezidentimiz tomonidan ayollar va oilaga e’tibor bilan bog‘liq ushbu g‘oyat muhim masala aynan parlamentning yuqori palatasi yalpi majlisi muhokamasiga havola etilgani bejiz emas. Binobarin, Senat mamlakatimiz barcha hududlarining vakillik organidir.

Bugun zamonning o‘zi barchamizdan yurtimizda xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish borasidagi islohotlarning nafaqat ishtirokchisi, balki tashabbuskori va asosiy ijrochisi bo‘lishni, boshqalarga namuna ko‘rsatishni talab etmoqda. Shu ma’noda, avvalambor, yurtimiz xotin-qizlarining siyosiy jarayonlardagi ishtirokini kengaytirish maqsadida Oliy Majlis va mahalliy Kengashlarga oqila va yetuk ayollar imkon qadar ko‘proq deputat va senator bo‘lib saylanishlariga e’tibor qaratish lozim.

Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda, «Parlamentga va mahalliy Kengashlarga saylanadigan ayollar sonining o‘sishi qonun ijodkorligi jarayonida xotin-qizlarning manfaatlari va fikrlarini hisobga olish imkoniyatini beradi. Shuningdek, davlat byudjeti shakllanishida gender tengligi masalalarini inobatga olish mumkin bo‘ladi».

BMT ma’lumotlariga qaraganda, parlamentlarda ayollarning vakilligi butun dunyoda o‘sib bormoqda. Bu ko‘rsatkich 2018 yilda 24,3 foizni tashkil etgan. Dunyodagi  mavjud parlamentlarning 279 palatasidan 55 tasida, ya’ni 19,7 foizida ayollar rahbardir. Masalan, Nonsi Pilossi – AQSh Vakillar palatasi spikeri hisoblansa, Valentina Matviyenko – Rossiya Federatsiya Kengashi raisidir. 

Mana, yaqinda O‘zbekistonda Senat raisligiga Tanzila Norboyeva saylandi. Bu voqea yurtimiz ijtimoiy-siyosiy hayotida ayollar ishtiroki faollashayotganini ko‘rsatadi.

Statistika ma’lumotlari o‘z parlamentlari va hukumatlarida ayollar 25-30 foizdan kam bo‘lgan davlatlar onalik va bolalikni muhofaza qilish, bola huquqlari, ijtimoiy muhofaza muammolarini hal etishda qiyinchiliklarga duch kelayotganligini ko‘rsatmoqda.

Shunday ekan, jahon demokratik amaliyotiga uyg‘un ravishda mamlakatimiz saylov qonunchiligida belgilangan vakillik organlarida xotin-qizlar uchun 30 foizlik kvotadan to‘g‘ri foydalanish, fikrimizcha, milliy manfaatlarimizga ham, xalqaro andozalar talablariga ham to‘la javob beradi.

Shu bilan birga, Prezidentimizning yaqin vaqt ichida «Erkaklar va ayollarning teng huquqlari va imkoniyatlari kafolatlari to‘g‘risida» hamda «Ayollarni tazyiq va zo‘ravonliklardan himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunlarni qabul qilishga doir takliflari ham nihoyatda dolzarb. Nega deganda, xalqaro andozalar talablari doirasida 2018 yili yurtimizda ayollar ahvolini tubdan yaxshilashga doir 15 ta normativ-huquqiy hujjat imzolangani holda, qonun ijodkorlari tomonidan bu borada bironta qonun qabul qilinmagan.

Davlatimiz rahbari ushbu tashabbuslarni o‘z vaqtida va to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun qaysi masalalarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqligi xususida atroflicha so‘z yuritib, «Avvalo, oilani mustahkamlash, onalik va bolalikni muhofaza qilish, ayollarning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini ta’minlash, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va madaniy hayotda ayollarning ishtirokini kengaytirish bo‘yicha qonun ijodkorligi va parlament nazoratini kuchaytirish lozim», dedi.

Shuningdek, ayollarni ish bilan ta’minlash, xotin-qizlarning zamonaviy kasb-hunarlarni puxta egallashi uchun munosib sharoitlar yaratish, ularning ishbilarmonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish, xotin-qizlarni tadbirkorlikka keng jalb etish kerak.

Bundan tashqari, ayollar sog‘lig‘ini mustahkamlash, oilalarning tibbiy madaniyatini oshirishga ko‘maklashish, joylarda, xususan, mahallalarda xotin-qizlar o‘rtasida olib borilayotgan ma’rifiy-tarbiyaviy ishlar samaradorligini kuchaytirish zarur.

Shu bilan birga, mehr-oqibatli, oqko‘ngil ayollarimizga mutlaqo yarashmaydigan salbiy illatlar, ya’ni xotin-qizlar o‘rtasida huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatchilik,  odam savdosi, oilaviy ajrimlar, erta nikohlarning, o‘z joniga qasd qilish holatlarining oldini olish doimiy e’tibor markazida bo‘lishi darkor.

Bu jarayonlarda, fikrimizcha, ko‘p yillik mehnat faoliyati davomida turli rahbarlik lavozimlarida samarali faoliyat yuritib, bugun baxtiyor umr kechirayotgan Dilshodaxon opa Dadajonova kabi muhtarama ayollarimiz tajribalari va imkoniyatlaridan keng foydalanish lozim, deb hisoblayman.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning ta’biri bilan aytganda, «Er yuzidagi har qaysi jamiyatning madaniy darajasi uning ayollarga nisbatan munosabati bilan belgilanadi», degan hikmatli so‘zlarining amaldagi ifodasini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rib turibmiz. Shu o‘rinda  ko‘pchiligimizni to‘lqinlantirgan bir misolni takror eslashga to‘g‘ri keladi. Joriy yil xalqaro xotin-qizlar bayrami kuni atoqli ijodkorlarimiz Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, O‘tkir Hoshimov turmush o‘rtoqlariga davlat mukofotlari topshirildi. Ulug‘ shoir va mutafakkir Alisher Navoiy «Nasoyim ul-muhabbat» tazkirasining «Erkaklar martabasiga yetgan orif ayollar zikri» nomli faslida moziydan to o‘z davrigacha yashab o‘tgan yoki o‘ziga zamondosh bo‘lgan islom olamida mashhur 35 nafar shayx, orifa xotin-qizlarning ruhiyati, shariati, tariqati, ijodlari xususida lavhalar bitganini bir eslaylik.

Yanada ahamiyatlisi, Navoiy bobomizning «Farhod va Shirin» dostonida ta’riflangan 10 nafar olima qiz, jumladan, mantiq ilmida tengsiz ­Diloso, astronom Gulandom, faylasuf Sumanbo‘y, hikmat fani bilimdoni Parizod obrazlari real hayotdan olingan. Ularning prototipi hazratga zamondosh bo‘lgan zakiy momolarimizdir.

Shunday ekan, bugun zamondoshlarimiz bo‘lgan oqila va zukko xotin-qizlarni qadrlash hamda ulug‘lash, ularning tajribalaridan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega, deb o‘ylayman. 

Akmal SAIDOV,

akademik

Fikr va mulohazalar

Spam bot protection (CAPTCHA)

So‘nggi yangiliklar: