O'zb  
 

Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Iyun 2020   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 1 2 3 4 5
08.04.2019

BAXSHICHILIK MAKTABLARI

Baxshi so‘zi, ustod, ma’rifatchi degan manoni anglatishi haqida Hodi Zarifov yozgan edi. Alisher Navoiyning «Munshaot» asarida Bir sabohdin tush vaqtigacha va peshindin oqshomgacha ancha ish qilurlarkim, necha devon, necha navisanda baxshi va necha parvonachi qila olmagaylar, deb yozib qoldirilganki, bu yerda baxshi kotib, mirzo manolarida ham qollangan.

Folklorshunoslikda Bulungur, Qorgon, Shahrisabz, Xorazm dostonchilik maktablari haqida malumotlar bor. Akademik Tora Mirzayev Nurota, Sherobod, Qamay, Piskent, Janubiy Tojikiston kabi yana bir qancha dostonchilik maktablarini kashf etdi.

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Samarqandda ikkita – Bulungur va Qorgon baxshichilik maktablari mavjud edi. Bu maktablarda asosan epik sanat rivojlangan bolib, ulardan davrining buyuk ijodkorlari Fozil Yoldosh va Ergash Jumanbulbul ogli yetishib chiqqanlar.

Bulungur maktabi vakillari asosan Alpomish kabi qahramonlik eposlarini kuylashgan bolsa, Qorgon maktabida asosiy etibor romantik dostonlarga qaratilgan. Tabiiyki, dostonlarning mazmun-mohiyati tasirida doston kuylash usullari ham turlicha bolgan. Jumladan, bulungurlik baxshilar asarni ota ananaviy va arxaik bir tarzda kuylashgan bolsa, qorgonlik ijodkorlar kuylash usullarida badiiy rang-baranglik va poetik jimjimadorlik yetakchi orin tutgan.

Keyingi maktab vakillari ijro etgan dostonlarda arab va fors-tojik adabiyotlaridagi obrazlar, ozbek xalq kitoblaridagi syujetlar ham uchraydiki, bu narsa avvalambor Qorgon baxshilarining maktab yoki madrasa talimidan yaxshigina xabardor bolganligidan, ijrolari yozma adabiyot tasiriga uchraganligidan dalolat beradi.

Baxshichilikning yana bir maktabi XIX asrda Shahrisabzda mavjud bolgan. Uning yorqin vakili Abdulla Nurali ogli (1874-1957) bolib, u yirik dostonchi Rajab shoirning shogirdidir. Bu maktabning oziga xos tomoni shundaki, bu yerdagi baxshilar dostonlarni shox, quvnoq, kotarinki ruhda aytishgan, kuylarni yuqori professional darajada ijro etishgan.

Ozbekiston va Tojikiston janubidagi baxshilarni birlashtirgan Sherobod dostonchilik maktabi vakillari ijro etgan Oltin qovoq, Malla savdogar, Ollonazar Olchinbek kabi dostonlar yuqorida keltirilgan dostonchilik maktablari vakillari tomonidan ijro etilmagan. Koplab shogirdlar yetishtirgan baxshi Shernazar Beknazar ogli bu maktabning mashhur vakili hisoblanadi.

Janubiy Tojikistonda yashovchi ozbek laqaylari orasida ham oziga xos baxshichilik maktabi mavjud. Folklorshunos olima M.Mirkamolova 1961-1966 yillarda Janubiy Tojikistonda otkazgan folklor ekspeditsiyasi davrida ozbek laqaylari orasida yashab ijod qilgan 114 ta soqi (baxshi) haqida malumot berib otganki, bu holat mahalliy ozbeklar orasida dostonchilik ananasi naqadar keng tarqalganligidan darak beradi.

Ozbeklar orasida baxshi bir qancha nomlar bilan ataladi. Orta Osiyoning janubiy hududlarida yuzboshi, sozanda, Tojikistonning ozbek laqaylari orasida soqi, Fargona vodiysida sanovchi, shuningdek jirov, jirchi, oqin kabi nomlar bilan yuritiladi. Bunday xalq ijodkorlari boshqa turkiy xalqlar orasida ham mavjud bolib, qozoqlarda oqin va jirov, qirgizlarda manaschi, mogullarda tolchi, oguzlarda uzan deyiladi. Tojik folklorshunosligida xalq eposi ijrochilari goyanda, hofiz va shoir deyiladi, biroq Gorogli turkumidagi dostonlar ijrochisini dostonga qiyosan goroglisaro, deb ham atashadi.

Yirik ozbek baxshilarining nomiga shoir sozini qoshib ishlatish hollari mavjud. Shoir arabcha soz bolib, asosan poetik asarlar ijodkorlari, lirik asarlar mualliflariga nisbatan qollanadi. Baxshilarning bunday atalishi nisbatan keyingi davrlar mahsuli bolib, yozma adabiyotning xalq ogzaki ijodiga korsatgan tasiri natijasi hisoblanadi.

Baxshi xalq dostonlarini yuqori, professional darajada asosan dombira, shuningdek, qobiz jorligida ijro etuvchi, ularni avloddan-avlodga otkazuvchi xalq sanatkoridir. Biroq, el orasida baxshi deganda, gohida kelajakni koruvchilar ham tushuniladi. Ular sozlari va gayritabiiy harakatlari bilan kasalni goyo darddan xalos qiladi. Bunday faoliyat usuli shomonlik ham deyiladi.

Shomoniylik qadimgi turkiylarning diniy etiqod shakllaridan hisoblangan. Uning asosida y