Oxirgi sonda



Ko'p o'qilgan maqolalar



Dolzarb mavzu



Maqolalar arxivi

«    Sentabr 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
24.07.2018

XATTOTLIK NOYOB SAN’AT

Bundan besh asr oldin yoki podsholar bir-biriga maktub yozganda...

Bashariyatning bebaho buyuk kashfiyotlaridan biri — ma’naviy ehtiyoj sifatida yuzaga kelgan yozuvning ixtiro qilinishidir. Agar yozuv bo‘lmaganda o‘tmishni bugun bilan, asrlarni asrga, davrlarni davrga, ajdodlarni avlodlarga bog‘lash ham mumkin bo‘lmas edi. Yozuv moziyning ko‘zgusi, madaniyatimiz tarixining ochqichidir. Yozuvlarda xalqqa xos bo‘lgan donishmandlik va nafosat aks etgan bo‘ladi. Xalqimiz o‘z kechmishi davomida turli xil yozuvlarni istifoda etgan. Oromiy, baqtriy, so‘g‘d, Xorazm yozuvi, O‘rxun-Enasoy, qadimgi uyg‘ur va arab yozuvlaridan foydalangan. Ularning orasida eng ko‘p foydalanilgani arab yozuvidir, juda katta tarixiy, adabiy meros aynan shu yozuvda saqlanib qolgan. Bu yozuv o‘zining shaklu shamoyili bilan keng jamoatchilikning e’tiborini tortgan. Shu asnoda uning turli xil shakllari paydo bo‘lgan. Ko‘fiy, riq’a, devoniy, suls, shikasta, rayhoniy, nasx, ta’liq, nasta’liq xatlarida qadimiy bitiklar, yodgorliklar yetib kelgan.

O‘tmish adabiy merosimizni kitob holida arabiy yozuvda yetib kelishida xattotlarning hissasi katta. Tabriziy, Sultonali Mashhadiy, Abdujamil kotib singari xattotlar Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur asarlarini tayyorlashda ibrat bo‘lgani kabi, Habibullo Solih, Muhammad Nuri va Sayfiddin Sayfulloh o‘g‘li Rafiddinovlar bugungi kun xattotchilik an’anasini davom ettirmoqda. Har bir xattotlik maktabining an’analari mavjud bo‘lgan. Bu esa Markaziy Osiyo xattotlik maktabining rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shgan.

O‘tmishda xat turlarining har biri maxsus o‘rinlarda qo‘llanilgan. Ko‘fiy xati naqshin bezak o‘rnida foydalanilgan, nasx xati, asosan kitob matnlarini ko‘chirishda, suls xati yodgorlik obidalar peshtoq yozuvlari va lavhalarda, tavqi’ xati imzoda, riq’a xati maktublarda ishlatilgan. Bu yetti xat uslubining har biri ingichka — xafiy va yo‘g‘on — jaliy qalamlarda yozilishiga ko‘ra 14 xil xatni tashkil qiladi.

Yaxshi yozilgan xat kishi ko‘nglini ko‘taradi. Shuning uchun husnixat bilan yozilgan va ko‘chirilgan kitoblar nihoyatda qadrlangan, ajdodlarimizning nodir asarlari mana shu noyob san’at turi orqali avlodlarga yetib kelgan. Lekin afsuski, mazkur nafis san’at turi bugungi kunda og‘ir ahvolda. Yurtimizda xattotlik shaklan boru, mazmunan yo‘q, ya’ni aksariyat xattotlarimiz maktab ko‘rmagan, xattotlik nazariyasini bilmaydi. Professional xattotlar esa barmoq bilan sanarli. Yaqinda Toshkent shahrida «Hikmatlar olami» nomli I Respublika xattotlik festivali bo‘lib o‘tdi. Unda yurtimizdagi barcha xattotlar ishtirok etdi. Festivalga olib kelingan ishlarda imlo xatolar ko‘p, xatlar qolipiga, o‘lchoviga to‘g‘ri kelmaydi. Ba’zi bir xattotlarimiz ishida suls xatini nasx xatiga, devoniyni nasta’liqqa almashtirib qo‘ygan holatlar ham uchradi.

Barcha xatning o‘z nazariyasi, alohida qoidasi bor. Xattotlar ishlarini mazkur qoidalardan chiqmagan holda yozishi kerak. Bunday ishlar esa kam miqdorda. Lekin bizning yutug‘imiz shu bo‘ldiki, mazkur festival orqali xattotlar o‘z kamchliklari va xatolarini bilib olishdi. Mana bu yeri o‘xshamagan, qolipga tushmagan, deb o‘rgatdik, ko‘rsatdik. Endi ular ana shu kamchliklar ustida ishlashadi va keyingi festivalgacha tajribasi ancha oshadi. Festivaldan xulosam shuki, xattotlarimizga nazariy bilimlar olishi uchun badiiy adabiyotlar tarqatishimiz hamda kuchli xattotlar tomonidan ularga master-klass va uchrashuvlar tashkil qilish lozim. O‘rta asrlar xattotlik maktablarini yaratgan ustozlarimiz uning nazariyasini ham yozib qoldirishgan. Ular Qo‘lyozmalar institutida bugungi kungacha saqlanadi va aksariyat qismi to‘liq o‘rganilganicha yo‘q. Mazkur meros asosida xattotlarga nazariy bilim va ko‘nikmalar berishda foydalanish kerak.

Xattotlik maktablarini qaytadan jonlantirib, 500-600 yil oldingi Amir Temur, Alisher Navoiy davridagi darajaga yetkazish lozim. Amir Temur davrida 40 dan ziyod xattot saroyda ishlagan. Masalan, devoniy xatida devonlar qog‘ozga tushirilgan. Podsholar bir-biriga maktublarni devoniy xatida yozgan. Nasta’liq xatida badiiy asarlar ko‘chirilgan. Tazkiralar, tarixlar hammasi nasx xatida yozilgan. Har bir xattot o‘z vazifasini bajargan.

Bugungi kunda Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida maxsus xattotlik va miniatyura bo‘limi bor. Uni tugatgan talabalar tarixiy bitiklarni restavratsiya qilishi, masjidlarning peshtoqidagi yozuvlarni xattotlik uslubida yozishi, tarixiy manbalarni o‘rganishi mumkin.

Biz xattotlik to‘garaklarini madrasalardan boshlaganimiz yaxshi. Chunki u madrasada o‘quvchilarga arab alifbosi o‘rgatiladi. Hozir respublikamizning har bir viloyatida madrasa bor. Lekin ularda xattotlik darslari o‘tilmaydi. Hech bo‘lmaganda, har bir madrasada xattotlikka qiziquvchilar uchun alohida guruh ochib, ularga xattotlikdan ta’lim berish kerak. Kadrlar masalasini ham o‘ylab ko‘rish lozim bo‘ladi. Buxoroda Abdug‘ofir Razzoq Buxoriy bor. Taniqli xattot. U kishi suls, nasta’liq xatida juda go‘zal yozadi va talabalarga xattotlikni o‘rgatadi. Ana shunday insonlarni madrasalarda ta’lim berish uchun jalb qilish kerak.

«Hunarmand» uyushmasida xattotlik bo‘yicha ustoz-shogird maktabini tashkil qilmoqchiman. Mazkur maktabda professional xattotlar yetishib chiqadi. O‘qituvchilarga maosh, talabalarga stipendiya to‘lanadi. Unda o‘qish uchun o‘quvchilar birinchi navbatda arab imlosidan xabardor bo‘lishi kerak. Yoshlar alohida, katta yoshlilar alohida guruhga bo‘linadi. Kuchli qori bo‘lishi, 30 porani yod bilishi mumkin. Lekin u o‘zidan keyin nimani qoldiradi, qoriligini o‘zi bilan olib ketadi. Yozib qoldirsa, u qaror topadi. 100-200 yil o‘tgandan so‘ng ham avlodlari «Bobom o‘z qo‘llari bilan bizga yozib qoldirgan ekan», deb o‘qiydi va haqqiga duo qiladi. Duo unga yetib boradi. Xattotlikning ana shu taraflari borki, u bu dunyo oxirati uchun ham o‘rganiladi.

Hozir Qur’oni karimni 70 sm — 1 metr hajmda ko‘chiryapman. Nasib bo‘lsa, uch-to‘rt yilda tugataman. Mendan keyin ishimni nabiram Abdulaziz Salimjonov davom ettiradi, unga bor bilimimni o‘rgatyapman. Nabiram 7-sinfda o‘qiydi va turli ko‘rgazmalarda qatnashgan. Yaqinda bo‘lib o‘tgan I Respublika xattotlik festivalida eng yosh xattot nominatsiyasi bilan taqdirlandi.

So‘zimning oxirida xulosam shuki, xattotlik san’atini rivojlantirsak, quyidagilarga erishamiz:

Birinchidan, ota-bobolarimiz o‘z vaqtida bu ilmda dunyoda peshqadam bo‘lishgan. O‘sha peshqadamlikni yana qaytarib olib, ulardan qolgan bebaho meros bo‘lgan nafis san’atni davom ettirgan bo‘lamiz.

Ikkinchidan, xalqimiz tarixi, ijtimoiy-siyosiy va moddiy-ma’naviy ahvoloti 1300 yil mobaynida arab alifbosiga asoslangan yozuvda yozib kelingan. Bu yozuv sirlarini anglash, xat jihati va imlo xususiyatlarini o‘zlashtirish orqali esa biz xalqimizning uzoq asrlik tarixi, madaniyati, san’ati, tili va adabiyoti, yozma yodgorliklar, qadim qo‘lyozmalar, o‘n minglab tarixiy obidalarimizni chuqur o‘rganish imkoniga ega bo‘lamiz.

 

Salimjon BADALBOYEV,

Turkiyada o‘tkaziladigan an’anaviy xalqaro xattotlik musobaqasining ikki karra sovrindori.



DB query error.
Please try later.