O'zb  
 
27.03.2018

INSON HUQUQI, ERKINLIGI OLIY QADRIYAT

Bugun mamlakatimizda yuksak talabchanlik bilan olib borilayotgan sud-huquq islohotlari zamirida fuqarolarimiz huquqi, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmatini munosib himoya etishdek insonparvar g‘oya mujassamligi har birimizga yaxshi malum. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining «Sud-tergov faoliyatida fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirish boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisida»gi Farmonidan song bu masalaga yanada jiddiy etibor qaratila boshlandi.

Malumki, ushbu Farmonda kozda tutilgan bosh maqsad sud-tergov faoliyatida fuqarolarning huquq va erkinliklariga rioya etilishi, jinoyat protsessual va jinoyat-ijroiya qonunchiligini yanada takomillashtirish, qonun ustuvorligini taminlash, yani qonun oldida hammaning tengligini amalda namoyon etishdan iboratdir.

Afsuski, otgan davrda fuqarolarning qonuniy manfaatlarini himoya qilishda huquqni muhofaza qiluvchi organlar va sudlar tomonidan qator kamchiliklarga yol qoyilgani, bu holat aholining haqli etirozlariga sabab bolgani biz saboq chiqarib olishimiz kerak bolgani achchiq haqiqatdir. Farmonda takidlanganidek, jinoyat ishlarini tergov qilish va korib chiqish jarayonida dalillarni toplash, mustahkamlash, tekshirish va baholashda qonuniylik hamda xolislikni taminlashga tosqinlik qiluvchi huquqiy boshliq mavjudligini huquqni qollash amaliyoti tahlili yaqqol korsatdi.

Bugungi talab shundan iboratki, sud organlarining birinchi darajadagi etibori Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida inson, uning hayoti, erkinligi, shani, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari himoyasi boyicha kafolatlangan barcha tartib qoidalarga, aniqrogi, konstitutsion prinsiplarga ogishmay amal qilish kerak boladi. Qonunning bu normalariga rioya qilishdan har qanday chekinish jinoyat protsessida qonuniylikni buzish hisoblanadi. Oz navbatida, bunday xatti-harakatlar tegishli javobgarlikka sabab boladi.

Farmonning 2-bandi talablariga etibor qarataylik. Unda jinoyat protsessi ishtirokchilari yoki ularning yaqin qarindoshlariga nisbatan qiynoqqa solish, psixologik tazyiq va qadr-qimmatini kamsituvchi muomala turlarini qollab shaxsni erkin fikrlash, haqiqatni bayon etish kabi imkoniyatidan foydalanishga bosim otkazish yoli bilan olingan korsatuvlardan dalil sifatida foydalanishga yol qoyilmasligi belgilangan.

Men oz tajribamdan kelib chiqib aytmoqchimanki, sud-tergov faoliyatini amalga oshirish jarayonida bu kabi holatlarga duch kelingan vaqtda yoki ayblanuvchi, sudlanuvchi tomonidan shikoyatlar bolganda, sudyalar bu holatlarni albatta tekshirib korishi, buning uchun bir qancha protsessual harakatlarni amalga oshirishi lozim boladi. Masalan, shaxsni hibsda saqlab turgan hibsxona mamuriyatining tibbiy yordam qismiga yoki shaxs murojaat qilgan tibbiy muassasaga yozma ravishda sorovnoma yuborishi, olingan tan jarohati yuzasidan malumot mavjudligini aniqlashga kirishishi kerak. Agar tan jarohati izlari saqlanib qolgan bolsa, bu jarohatlar yetkazilgan vaqtni aniqlash maqsadida tibbiy ekspertiza tayinlanadi. Shuningdek, hibsda saqlanayotgan shaxs oziga nisbatan sodir etilgan noqonuniy harakatlar yuzasidan qaysi nazorat etuvchi organga murojaat qilganligi haqida surishtiriladi. Shuni ham aytish kerakki, shaxsning murojaati haqiqat ekanini tasdiqlovchi birinchi belgilar sud-tergov faoliyatiga yetib kelmay yoqolib ketgan hollar oz emas.

Sud islohotlari haqida gap ketganida, sudning bosh vazifasi insonni jazolash emas, balki uning huquqini himoya etish ekanligi takror va takror aytilmoqda. Biroq hayotda shunday holatlar yuz beradiki, birinchi marta tergov berayotgan yoki sudlanayotgan shaxs ozining konstitutsion huquq va majburiyatlarini yaxshi bilmasligi, huquqiy savodxonligi yetarli emasligi oqibatida advokat yoki tarjimon xizmatidan foydalanishni shart emas, deb hisoblab, ozini ozi qiyin ahvolga solib qoyishi, haqiqiy holat aniqlanishini murakkablashtirib yuborishi, gohida esa dalillar yoqolib ketishiga sababchi bolishi mumkin. Buning oqibatida sodir etilgan harakatlarni qonuniy baholash qiyinlashadi.

Ushbu Farmonning mohiyatiga kora, endilikda yuqorida sanab otilgan holatlar amaliyotda uchragan taqdirda, ular yuridik kuchga ega bolmagan malumotlar deb hisoblanadi, jinoyat ishlarini korish davrida ulardan dalil sifatida foydalanishga yol qoyilmaydi. Farmonning 5-bandida sudlarga sudlanuvchilardan dalillarni yigishda ruxsat berilmagan uslublar qollanilganligi togrisidagi murojaatlar kelib tushgan taqdirda ular qonun bilan belgilangan tartibda majburiy tekshirilishi shart ekanligi korsatilgan. Sud amaliyotida kop uchratganmiz, ozlariga elon qilingan aybdan norozi bolgan, hibsda saqlanayotgan shaxslar aksariyat holatlarda ariza va shikoyatlarini tergov izolyatori orqali sudlarga yollaganliklarini malum qiladilar. Lekin bunday arizalar sudgacha yetib kelmagan holatlar kop uchraydi. Endilikda bunday ariza va shikoyatlar prokuror tomonidan majburiy tarzda tekshirilishi mazkur Farmon bilan mustahkamlandi. Bu talab-qoidalar fuqarolarimizning huquq va erkinliklari ishonchli himoya qilinishini taminlaydi.

Hozirgi kunda fuqarolardan sudlarga bolayotgan murojaatlardan korinib turibdiki, aholining huquqiy madaniyati va bilimi oshib bormoqda, sud-huquq idoralariga ishonch ham mustahkamlanmoqda. Bu ozgarishlarning asosiy omillari sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar va ularning ijrosi yuzasidan amaliy ishlar olib borilayotganida ekanligini etirof etish kerak. Shu orinda takror bolsada takidlash kerak, 2017 yilning 10 oyi davomida sudlar tomonidan 191 nafar shaxsga nisbatan oqlov hukmi chiqarilganligi, vaholanki, ungacha oxirgi besh yilda atigi 7 nafar shaxs oqlangani Farmonning sharhida alohida takidlandi. Bundan tashqari, joriy yilda dastlabki tergov organlari tomonidan reabilitatsiya va boshqa asoslar boyicha 3511 nafar jinoyat ishi tugatilgan. Demak, sud mustaqilligini taminlash orqali fuqarolar huquqlari qonuniy himoyasini mustahkamlash borasida muhim qadamlar tashlanmoqda. Shuni ham aytish kerakki, fuqarolarimizning huquq va erkinliklarini taminlash boyicha insonparvarlik tamoyillariga asoslangan huquqiy hujjatlar yaratilmoqda. Ammo ular hayotga qanday joriy etilishi biz sud-huquq organlari xodimlarining bilimi, mahorati, qatiyatligi va xolisligiga bogliq.

Yoqutxon HAYDAROVA,

Jinoyat ishlari boyicha Mirzo Ulugbek tuman sudi raisi.



DB query error.
Please try later.