14.05.2019

БОҒДОРЧИЛИКДАГИ МУАММОЛАР

Тўғри, хориждан ўрганиш, тажриба алмашиш керак, лекин унга мутлақо тобе бўлиб қолиш ярамайди.

Деҳқончилик, боғдорчилик, умуман, ҳар қандай илм янгиликни талаб этади. Бу бугун пайдо бўлган тушунча эмас. Бизгача ҳам кўплаб ишлар амалга оширилган, тадқиқотлар, изланишлар олиб борилган. Охирги пайтда шошганиданми, тушунмасликданми, бир неча йиллар олдин қилинган тажрибани «мана буни мен яратдим», деб кўрсатадиганлар кўпайиб боряпти. Мисол учун, бир кўргазмада ёш қизлар нитрофен олиб келиб, янгилик яратдик, деди. Уларнинг устозлари билан тортишиб қолдим. Ўтган асрнинг 60-йилларида бу қўлланилгани, ёшлар билмаса, катталар бундан хабардорлигини, бировнинг меҳнатини ўзиники қилиб кўрсатиш нотўғрилигини тушунтиришга ҳаракат қилдим. Бу илм-фан тараққиёти, ривожига акс таъсир кўрсатади, деб ўйлайман. Давлат раҳбари ҳам янгилик олиб киришни, замонавий ғоялар асосида иш тутишни кутмоқда.

Масалан, интенсив боғни олайлик. Одамлар кўчатни экиб қўйсанг, олма уйга, заводга ўзи борадиган, деб ўйлаганди. Йўқ, аслида бу катта меҳнат, сабр, асосийси, тўғри парвариш талаб этадиган жараён саналади. Ана шундан қочмаганлар бугун роҳатини кўряпти, маҳсулотларини чет элга экспорт қилмоқда. Бозорларимизда айрим мевалар анча арзон, лекин айни пишиқчилик пайтида ҳам нархи тушмайдиган мева-чевалар кўп.

Шу билан бирга, турли концентратлар, хушбўйликлар, ранглар қўшилган ичимликлар инсон саломатлиги учун нақадар зиён эканини айтишдан чўчимайман. Ана шу маҳсулотлар ўрнини табиий шарбатлар, мевали ичимликларни кўпайтириш ва зарарли маҳсулотларни бозорлардан чиқариб юбориш лозим. Кузатган бўлсангиз, хориждан келган меҳмонлар фақат оддий, газланмаган сув ичади ва маҳсулот таркибини ўқиб, ўрганиб чиқиб, саломатлик учун зарарсиз бўлганини танлайди. Бизда ҳам шу одатни шакллантириш зарур.

Интенсив боғларни асосан тоғолди туманларда ташкил этиш керак. Чунки боғ 30 йилдан 70 йилгача яшайди. Айни пайтда бизда иқлим ўзгариши кузатиляпти. Кўплаб меваларни совуқ уряпти. Тоғолди ҳудудларда эса вегитация даври чўзилади. Совуқ ҳароратга мослашиб катта бўлган дарахтлар узоқ яшайди. Бундан ташқари, ўтлоқи боғлар ҳам бор. Улардан кўп ҳосил олиш имкони мавжуд. Фақатгина агротехникаси тўғри олиб борилиши лозим. Масалан, боғ учун ажратилган ерда фақат боғ яратиш зарур. Қўшимча экин иккинчи даражали масалага айланиши керак. Мана, Исроилда минглаб гектар майдонда фақат анор етиштирилади ва ўндан ортиқ давлатга экспорт қилинади.

Тўғри, боғдорчиликда 3 йилгача чопиқ қилинадиган маҳсулотлар экса бўлади. Аммо шу кунгача мен ўқиган бирорта китобда буғдой экиш мумкинлиги ёзилмаган. Бизда зарурат юзасидан мажбур экиляпти. Июнь ойида буғдой пишганда унинг ичидаги ҳарорат 10-15 даражага кўтарилади. Натижада эса боғлар нобуд бўлмоқда.

Иккинчиси, келтирилаётган янги навларнинг биологиясини ўрганиш керак. Кўчат иқлимга мослашадими йўқми, тажриба қилиш шарт. Бу жиҳатлар бир туп кўчатда билинмаслиги мумкин. Лекин катта ҳажмда экилганида сезилади.

1986 йилда боғлар одамларга берилди. Уни билган ҳам, билмаган ҳам олди. Ўша вақтда қайта ишлаш корхоналари тўхтаб қолиши оқибатида мевалар ҳайвонларга берилди. Боғдан фойда йўқ экан, деган хаёлда одамлар унинг ичига исталган экинини экди. Қарабсизки, юзлаб гектар боғлар йўқ бўлди. Мавсумий экинлар экилиши оқибатида ернинг устки қисмига кўп ишлов, озуқа берилди. Дарахтлар илдизлари горизонтал ривожлана бошлади. 50-60 йил яшайдиган мевалар кўпга бормади.

Боғ қатор ораларига мунтазам ишлов бериш, унумдорликни оширувчи нўхат, шабда ўсимликларидан экиш керак. Уларни эрта баҳорда кўк масса бўйича ерга аралаштириб ҳайдалса, 40 кило ўғитнинг қувватини беради. Айримларга бу борада маслаҳат берсак, экяпти. Кимдир келиб, тоннасига фалон сўм бераман деса, ўриб, сотиб юборяпти. Натижада ернинг куздаги қувватини ҳам олиб қўйяпти. Ҳар битта ишнинг натижаси, ҳосилга таъсири ҳақида илмий асосга эга бўлиш талаб этилади. Агар инсоннинг ўзи қилаётган ишларига интенсив ёндашса, жаҳоннинг энг ривожланган давлатлари қаторида бўла оламиз.

Интенсив боғларни иқтисодий рентабеллиги юқори бўлган хўжаликларда ташкил этиш керак. Сабаби, унинг харажатлари катта ва шошқалоқлик қилинса, касодга учраши мумкин. Интенсив боғга 100 килонинг ўрнига 200 кило ўғит берилса, 400 тани ўрнига 200 та кўчат экилса, экспортбоп сара мевалар олинади. Яхши натижа учун тажрибали мутахассислар маслаҳатидан фойдаланиш керак. Янги, серҳосил навларни яратиш, илмий изланишлар қилиш керак. Бизда бунинг учун барча шароит бор. Аввало, юртимиз тинч, унда 4 фасл намоён. Айни пайтда хориждан катта пул эвазига сотиб олинаётган мева-сабзавот кўчатлари бир йилга мўлжалланган. Келгуси йилда яхши ҳосил бермайди. Аксинча бўлиши ҳам мумкин эмас. Чунки бу — бизнес. Агар уруғлик кўчатлари кўп йиллик бўлса, бизнес юритувчиларга бундан нима наф? Шу боис, бизга қўйилаётган талаб ўзимизда маҳаллий навларни кўпайтириш, қайта тиклаш, хорижга сотиш. Ана шунда ер эгалари бойийди.

Истеъмол маҳсулотларининг инсон саломатлигига таъсири борлиги ҳисобга олинса, ишнинг масъулияти, машаққатини англаш қийин эмас. Одамлардаги «чет элники яхши» қабилидаги қарашни ўзгартириш лозим. Бунинг учун илмга қариндош-уруғчилик, таниш-билишчиликни аралаштириб бўлмайди. Уруғчилик соҳасига қаттиққўл, талабчан, ҳалол ва назари тўқ инсон раҳбар бўлиши лозим. Зотан, уруғ ҳосилдорликни белгиловчи бош омилдир. Тўғри, хориждан ўрганиш, тажриба алмашиш керак. Лекин унга мутлақо тобе бўлиб қолиш ярамайди.

Ер билан ишлашда, у қайси йўналиш бўлсин, мева-сабзавот, ҳосил алдамайди. Инсон алдаши, ўз манфаати учун ёлғон ишлатиши мумкин. Агар ер эгаси ҳалол бўлса, яширмаса, барака бўлади. Фойдаси ҳаммага етади. Буни салкам 50 йилдан буён далада юрган киши сифатида кафолат билан айтаман.

 

Кимсанбой ҲАМДАМОВ,

Андижон қишлоқ хўжалиги институти катта ўқитувчиси.


Фикр ва мулохазалар

Защита от автоматических сообщений

Сўнгги янгиликлар: