07.06.2018

КОНФУЦИЙ: ИНСОННИГ РАНГИ, ЭЪТИҚОДИ ТУРЛИЧА БЎЛИШИ МУМКИН, ЛЕКИН ЯХШИЛИКНИНГ ИЛДИЗИ БИТТАДИР

Хитой Халқ Республикаси раиси Си Цзиньпиннинг бундан беш йил муқаддам Ўзбекистонга ташрифи доирасида Самарқандда Конфуций институти таъсис этилган эди. Бу ерда маҳаллий ёшлар ва фуқароларга хитой тили ва маданияти бўйича таълим берилишидан ташқари хитойлик олимлар билан ҳамкорликда буюк Ипак йўли мамлакатлари тарихи, маданияти, тили ва адабиётига доир илмий лойиҳалар бўйича халқаро анжуманлар ўтказилмоқда.

Ўзбек ва Хитой халқлари дўстлик алоқалари узоқ тарихга эга. Бу икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий, ижтимоий-маданий, ва илмий-маънавий муносабатлар қадимдан шаклланган. Ўрта Ер денгизи, Европа ҳамда Марказий Осиё давлатларини икки минг йилга яқин вақт ичида Хитой билан чамбарчас боғлаб турган буюк Ипак йўлининг асосий қисми Туронзаминидан ўтиши муҳим роль ўйнаган.

Карвонлар нафақат моддий бойликлар, балки ақл-заковат маҳсули бўлган интеллектуал мулк, маънавий қадриятларни бир-бирига элтиш, етказиш воситаси вазифасини ҳам ўтаган. Оқибатда Чин ўлкасида яшаган Конфуций, Менг-цзи, Лао-цзи сингари алломалар таълимоти бизнинг ватанимизда қандай машҳур бўлса, Имом ал-Бухорий, Имом ат-Термизий, Имом ал-Мотурудий, Абдухолиқ Fиждувоний каби аждодларимизнинг илмий ғоялари, мутафаккирона таълимоти ҳам Чин ўлкасига етиб борган.

Буюк Ипак йўли бўйлаб «Авесто» тўрт денгиз оралиғига қандай ёйилган бўлса, Конфуцийнинг «Назмнома» ва «Насрнома» асарларида баён қилинган ҳикмат-ўгитлар оғиздан-оғизга ўтиб, бизнинг замин сари йўл олганига илмий асослар мавжуд.

Халқимиз ҳаётининг барча жабҳаларида том маънодаги янгиланиш ва ўзгаришларнинг юзага келиши, аждодларимиз бизга қолдирган улкан илмий-маънавий меросни башариятга тарғиб қилиш имкониятларининг туғилиши — ўзбек-хитой алоқаларининг янада мустаҳкамланишига кенг йўл очиб берди.

Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг ХХРга ўтган йили буюрган ташрифи муносабати билан Ўзбекистон ва Хитойнинг қадимий цивилизацияга эга эканлигини эътиборга олган ҳолда гуманитар алмашинувни янада чуқурлаштириш, маданий меросни асраш бўйича ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган саъй-ҳаракатларни амалга ошириш алоҳида белгилаб қўйилди.

Мамлакатлар ўртасида маданият кунлари, турли кўргазмалар ташкил қилинмоқда, олимлар қатор қўшма лойиҳаларни бажариб, уларнинг натижаларини илмий нашрларда, халқаро конференцияларда муҳокама қилиш амалиётини йўлга қўйиб улгурдилар. Ўзбекистоннинг қатор университетларида хитой тили кафедралари очилди, хитой тили адабиёти бўйича мутахассислар тайёрлаш йўлга қўйилди.

ХХР университетлари, илмий-тадқиқот муассасаларида хитойлик олимлар томонидан Ўзбекистон иқтисодиёти, маданияти, тарихи, тил сиёсати, мамлакатнинг атрофдаги геосиёсат ривожидаги ўрни каби муаммолар тадқиқ этилаяпти. Бу борада археология, адабиётшунослик, тилшунослик, жамиятшунослик, маданиятшунослик соҳалари вакилларининг изланишлари таҳсинга сазовордир.

Хитойлик ёшлар ва ишбилармонларнинг ўзбек тилини ўрганишга бўлган иштиёқи баланд. Бунинг тасдиғини Хитойдаги қатор университетлар ва бошқа турдаги ўқув юртларида ўзбек тили ва маданияти кафедралари ва тадқиқот марказлари фаолият кўрсатаётганидан ҳам билса бўлади.

Ушбу марказларда ўзбекистонлик олимлар амалий ва назарий машғулотлар олиб бормоқда. Самарқандлик олимлар кейинги йиллар мобайнида Пекин, Шанхай, Сиан, Сиямин, Кунмин, Урумчи шаҳарларидаги олий ўқув юртларида ўтказилган конференцияларда иштирок этмоқда ва хитой тадқиқот марказларида миллий маданиятимиз тарихи, илмий меросимиз, халқаро иқтисодиёт, таълим тизими, таржимашунослик муаммоларига оид махсус семинарлар ўтказиб келмоқда.

Анжуманларда қатнашаётган хитойлик талаба-ёшлар, илм аҳлининг Ўзбекистон тарихи, маънавий-маданий қадриятлар, буюк олимлар яратган беназир асарларга нисбатан қизиқиши, ҳурмат ва эҳтироми бениҳоят баланд эканлигига гувоҳ бўлмоқдамиз. Бугунги кунга келиб ўзбек адабиётининг буюк намояндалари Алишер Навоий ва Заҳириддин Муҳаммад Бобур номларини билмайдиган хитойлик талабалар кам топилади. Хитойда халқимиз фахри бўлган мутафаккирлар номларини абадийлаштиришга оид ишларга ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шанхай шаҳрига ташриф буюрсангиз, Шанхай университети ҳудудида ўрнатилган Алишер Навоийнинг улкан ҳайкалини зиёрат қилишни албатта ўз режангизга киритинг.

Ўзбекистонда ҳам бу каби тадбирлар изчиллик билан амалга оширилмоқда. Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан Самарқанд шаҳрида улуғ хитой алломаси Конфуцийга ёдгорлик қўйиш ишлари аллақачон бошлаб юборилган. Бу — Хитой томонидан кўрсатилаётган дўстона муносабатга ҳозиржавоблик намунасидир.

Конфуций таълимоти, даосизм йўналиши тарғиб қилинган оқилона яшаш тамойиллари бўлмиш донолик, инсонпарварлик, садоқат, катталарга ҳурмат кўрсатиш каби умуминсоний тамойилларни ўз ичига олади. Бу ўз навбатида бизнинг мутафаккирларимиз олға сурган ғоялар билан ўхшашлик, яқинлик ва муштаракликка эга.

Конфуцийнинг шогирди Мэнг-цзининг фалсафий мушоҳадалари билан танишаётиб, беихтиёр Фаробийнинг «Фалсафий саволлар ва уларга жавоблар» асарини эслаймиз, даосизм вакили Лао-цзининг асарини ўқисангиз, ал-Мотурудийнинг фикрларини ёдга оламиз.

Конфуций таълимоти намуналари Марказий Осиё шаҳарлари ўртасида биринчилардан бўлиб, Самарқандга етиб келган. Самарқанд маданият, иқтисодий муносабатлар, таълим-тарбия ривожланган қадимги пойтахт бўлиши билан бир қаторда, унда VIII асрдан бошлаб муваффақият ила фаолият кўрсатган мадрасаи олияларда дунё мутафаккирларининг илғор ғоялари ўқув режаларидан ўрин олган эди.

Ҳозирги олий ўқув юртларининг бешиги бўлган ушбу мадрасаи олияларнинг забардаст муддарислари, Самарқанд уламолари, олиму мутафаккирлари Конфуций таълимотининг етакчи ғоялари билан мукаммал таниш бўлиб, уларни ўз шогирд-талабаларига етказиб келганлар.

Ўзбек ва Хитой халқлари дўстона алоқалари тобора мустаҳкамланиб, кенг миқёсда ривожланиб бораётган ҳозирги пайтда Конфуций номи ва таълимоти асослари халқимиз ўртасида борган сари довруқ қозонмоқда. Бугунги Самарқанднинг икки буюк миллат муносабатлари ривожидаги мавқеи алоҳида. Фикримизни Самарқанд вилояти ҳудудида кўплаб хитой-ўзбек қўшма корхоналари фаолият кўрсатаётгани ҳам тасдиқлайди. Самарқанд давлат чет тиллар институтида 2008 йилда ташкил қилинган хитой тили таълим йўналишида икки юздан ортиқ мутахассис тайёрланди ва ҳозирги кунда юзга яқин талаба таҳсилни давом эттирмоқда.

Самарқандда Конфуцийга ҳайкал қўйилиши, биринчидан, юртимиз аҳлининг бу зотга ва бутун Хитой халқига бўлган юксак эҳтироми рамзидир. Иккинчидан, бу саъй-ҳаракатнинг амалга ошиши Уйғониш даври Самарқанд таълим-тарбия муҳитида кенг ёйилган Чин ўлкаси билан тарихан мавжуд бўлган маданий-маърифий уйғунлик ришталарини янгича руҳда қайта жонлаштиришга хизмат килиши шубҳасиз.

Конфуций таълимотидаги «Инсонниг ранги, эътиқоди турлича бўлиши мумкин, лекин яхшиликнинг илдизи биттадир», деган ҳикмат бугун амалга ошираётган хайрли ҳаракатларимизнинг мазмунини ташкил этади.

 

Баҳодирхон САФАРОВ,

иқтисод фанлари доктори.



DB query error.
Please try later.