13.06.2017

АРТЕМИЗИНИН НИМА?

Ёки ўзбекистонлик олимнинг бир манбадан икки хил «олтин» олиш борасидаги изланишлари ҳақида

Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Геномика ва биоинформатика маркази илмий ходими Бахтиёр Раҳмоновни мазкур муассаса илмий лабораториясида артемизинин моддасини биотехнологик усуллар ёрдамида олиш борасида тад­қиқот ўтказмоқда.

— Мен олиб бораётган илмий иш тиббиёт соҳаси учун ниҳоятда зарур ва ўта қиммат ҳисобланган артемизинин моддасини биотехнологик усуллар ёрдамида ғўза ўсимлигида ишлаб чиқаришга қаратилган, — дейди Бахтиёр РАҲМОНОВ. — Артемизинин моддаси асосан безгак (малярия) касаллигига қарши қўлланилиб, бутун дунёда унга бўлган талаб йилдан-йилга ортиб бормоқда. Бу ерда гап миллионлаб инсонларнинг ҳаётини сақлаб қолиш ҳақида кетмоқда. Шунингдек, артемизинин моддаси инсон иммун тизимини кучайтирувчи, цитомегаловирус, герпевирус, гепатит В, С, шистосомоз, лейшмания ва ВИЧ каби инфекцион ҳамда саратон касаллигида қўлланилиб, ижобий натижаларга эришилмоқда.

Табиатда артемизинин моддаси бир йиллик шувоқ (Artemisia annua L.) ўсимлиги таркибида жуда кам, яъни қуруқ модда ҳисобида 0,01-1,1 фоиз миқдорда учрайди. Артемизинин моддасининг фақат бир ўсимликдан олиниши ва унинг таркибида жуда кам миқдорда мавжудлиги туфайли унинг нархи жаҳон бозорида тобора ошиб бормоқда. Шунинг учун ҳам артемизинин моддасини кашф этган хитойлик профессор Юю Ту 2015 йилда тиббиёт соҳасида Нобель мукофотига сазовор бўлган.

Бугунги кунда дунё олимлари замонавий илм-фан ютуқларидан фойдаланган ҳолда артемизинин моддасини юқори сифат ва миқдорда ишлаб чиқариш бўйича кенг миқёсда шуғулланишмоқда. Жумладан, айнан шувоқ ўсимликлари устида селекция ва МАС технологиясини қўл­лаб, артемизинин моддасини нисбатан кўпроқ миқдорда ишлаб чиқарувчи ўсимлик навлари яратилмоқда. Шунингдек, турли микроорганизм (бактерия, ачитқи) ва ўсимликларга ушбу моддани ишлаб чиқарувчи махсус генлар киритиш ва маҳсулот олиш бўйича изланишлар олиб борилмоқда.

Лекин дунё олимларининг саъй-ҳаракатларига қарамай, бугунги кунга қадар артемизинин моддасини юқори миқдорда ишлаб чиқариш ҳамон глобал муаммолигича қолмоқда.

Бу борада ЎзРФА Геномика ва биоинформатика марказида артемизинин моддаси биосинтези, яъни ўсимликнинг транскриптомика, биокимё ва метаболомика таҳлиллари ҳамда уларнинг ген экспрессиялари ўрганилди. Биотехнология усуллари ёрдамида артемизинин моддасини ишлаб чиқарувчи генлар ғўзага киритилди. Бу ген аслида ғўзада мавжуд эмас. Бундан кўзланган асосий мақсад ушбу моддани ғўзада ишлаб чиқаришни йўлга қўйишдир. Айнан ғўзанинг объект сифатида танлангани юртимизда ушбу ўсимлик тури катта майдонларда етиштирилиши ва марказимизда ғўза учун махсус соматик эмбриогенез технологияси аъло даражада йўлга қўйилганидадир. Артемизинин моддасининг қимматбаҳолигини инобатга олган ҳолда илмий тад­қиқотимиз натижасида биргина манбадан икки хил «олтин» йиғиб олиш имкониятига эга бўламиз.

Тадқиқот «Трансгеномика ва тўқималар культураси» лабораториясида соматик эмбриогенез усули ёрдамида in vitro витро шароитида ўсимлик олиш, яъни барча жараёнлар пробирка ва махсус лаборатория идишлари ва озуқа муҳитларида ғўза ўсимликларини босқичма-босқич ўстириб олишдан иборат бўлиб, бунда асосий талаблардан бири стерил ва тозаликка қатъий риоя қилинади. Бу ўта замонавий ва ноёб лаборатория нафақат Ўзбекистонда, балки Марказий Осиёда ҳам ягона ҳисобланади.

Илмий тадқиқотимиз биз кутган натижаларни берса, мамлакатимизда етиштирилаётган ғўза ўсимлиги барг­лари йиғиштириб олиниб, фармацевтика саноатига йўналтирилади. Бу икки томонлама фойда олиш усули бўлиб, бугунги илм-фандаги янгиликдир.

Шунингдек, артемизинин моддасини ишлаб чиқариб, экспортга йўналтириш жуда катта миқдорда фойда келтиради.

Мазкур технологияни жорий этиш орқали узоқ муддатли илмий экспедициялар, сарф-харажат, ўс­тириш мақсадида катта майдонлардан фойдаланиш, ишчи кучи ва машаққатли меҳнатларни тежаган ҳолда, кичик лабораторияларда сифатли тиббиёт препаратлари ва дори-дармон маҳсулотлари ишлаб чиқариш имконияти яратилади. Чунки ҳозирда артемизининга талаб юқори бўлган давлатларда бир йиллик шувоқ ўсимлиги жуда катта плантацияларда етиштирилмоқда.

Шунингдек, ушбу технологияни бошқа доривор ўсимликларда қўллаш уларни қисқа муддат ва юқори сифатда ишлаб чиқаришга асос бўлиб хизмат қилади. Бундан ташқари, кўплаб ўсимлик турларининг нобуд бўлиши ва йўқолиб кетишининг олдини олади. Чунки ҳозирги вақтда биологик ва генетик хилма-хилликни сақлаш энг долзарб муаммога айланиб улгурди. Мавжуд шароитдан келиб чиқадиган бўлсак, сўнгги йилларда маҳаллий фармацевтик компания ва корхоналар талабларига кўра, турли доривор ўсимликлар фойда олиш мақсадида аҳоли томонидан йиғилмоқда. Натижада, бир неча йиллар олдин мавжуд бўлган, вилоят ва туманларнинг дала ҳамда очиқ майдонларидаги ўсимликлар бугунги кунда йўқ бўлиб кетмоқда.

Бу ташвишли масала ҳақида ҳам жиддий ўйлаб кўрмоқ керакка ўхшайди.

 

«Ўзбекистон овози» мухбири

Шаҳбоз САИДОВ

ёзиб олди.



DB query error.
Please try later.