21.07.2016

МАМЛАКАТИМИЗДА КЎППАРТИЯВИЙЛИК ТИЗИМИ ШАКЛЛАНИШИ

демократиянинг мустаҳкам асосини яратди

Инсоният неча асрлардан буён яхши ҳаёт, яхши жа­мият қуришни орзу қилиб келади. Қанча-қанча сохта доҳийлар, сохта тузумлар яратилди, лекин узоқ яшамади, йўқ бўлиб кетди. Бир пайтлар дунёда энг инсонпарвар жамият, деб жар солинган совет тузуми ҳам барбод бўлди. Қандай яшашни, қандай йўлдан юришни ўзимиз ҳал этадиган замон келди — Ўзбекистонимиз мустақил бўлди. Биз ҳуқуқий демократик давлат, инсонпарвар, одил жамият қуришни мақсад қилиб белгиладик. Дунё тажрибасидан маълумки, кўппартиявийлик тизимига эришмай туриб, бундай давлатни, жамиятни қуриб бўлмайди.

Бу ҳақда Президентимиз шундай деган эди: «Модомики, биз демократик жамият қурмоқчи эканмиз, жамиятимизда албатта кўппартиявийлик тизими бўлиши керак. Бу тизим нима учун зарур, деган саволга мен шундай жавоб берган бўлардим. Кўппартиявийлик, аввало, жамиятимизда ўз манфаат ва қарашларига эга бўлган ҳар қайси ижтимоий қатлам ва гуруҳнинг мақсад ва интилишларини тўлиқ акс эттириш учун керак. Чунки ҳаёт бор экан, инсон бор экан, ҳар қайси тоифа ўзининг манфаатларини қандайдир йўллар билан амалга оширишга ҳаракат қилади, бу ҳаётни қандай ташкил қилиш лозим, инсон, оила қандай шароит­да тинч ва бахтли яшаши мумкин, деган масалалар атрофида фикр юритади, керак бўлса, қонуний йўллар билан ўз мақсадларига эришишга интилади.

Шу маънода, ҳар бир партия ўзига бўлган ишончни, куч-қувватни халқ ичидан олади. Шунинг учун ҳам ҳар қайси партия — халқ­нинг маълум қатлами манфаатларини ифодаловчи сиёсий куч, десак, айни ҳақиқат бўлади».

Ушбу фикрлар қандай демократик жамият қуриш йўлидан бораётганимиз, кўппартиявийлик тизими нима экани ва унинг аҳамияти ҳақида кенг, аниқ тасаввур беради.

Дарҳақиқат, сиёсий партияларсиз мамлакатда вакиллик демократиясини тасаввур қилиб бўлмайди. Чунки фуқаролар айнан ўз вакиллари ор­қали жамият ва давлат ишларини бош­қаришда иштирок этиш ҳуқуқини амалга оширади.

Сиёсий партиялар ташкилий-ҳуқуқий асоси мустаҳкамланган ҳужжат Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси бўлиб, унда сиёсий партиялар ҳуқуқий мақомини белгилаб берувчи нормалар акс этибгина қолмай, фуқароларнинг сиёсий партияларга уюшиш ҳуқуқи ҳам мустаҳкамланди. Хусусан, 34-моддада «Ўзбекистон Республикаси фуқаролари касаба уюшмаларига, сиёсий партияларга ва бошқа жамоат бирлашмаларига уюшиш, оммавий ҳа­ракатларда иштирок этиш ҳу­қу­қига эга»лиги тўғрисидаги қоида белгиланган. Конституциямизнинг 58-моддасида давлат сиёсий партияларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига риоя этилишини таъминлаши, уларга ижтимоий ҳаётда иштирок этиш учун тенг ҳуқуқий имкониятлар яратиб бериши лозимлиги, шунингдек, давлат органлари ва мансабдор шахслар томонидан сиёсий партияларнинг фаолиятига аралашишига йўл қўйилмаслиги ҳам мустаҳкамланди.

Ўзбекистонда Конституция асосида сиёсий партиялар фаолиятини ҳуқуқий тартибга солувчи тегишли қонунчилик тизими шаклланди. Мус­тақилликка эришганимиздан буён шу кунга қадар сиёсий партиялар фаолиятини ҳуқуқий тартибга солувчи бир қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинган. Мисол учун, «Сиё­сий партиялар тўғрисида», ­«Нодавлат нотижорат ташкилотлар тўғрисида», «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида», «Нодавлат нотижорат ташкилотлари фаолиятининг кафолатлари тўғрисида»ги қонунлар, «Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партияларнинг ролини кучайтириш тўғрисида»ги Конституциявий қонунлар бу борада муҳим аҳамиятга эга бўлди.

Ўз ўрнида шуни айтиш жоизки, сиёсий партиялар тўғрисидаги қонунчилик сиёсий-ижтимоий ҳаёт билан ҳамоҳангликда ривожланиб борди. Ҳуқуқий асослар яратилиши баробарида аҳолининг ҳуқуқий-сиёсий маданиятини оширишга алоҳида эътибор қаратилди. Чунки ҳар қандай қонуннинг ижроси фуқаролар ҳуқуқий-сиёсий билими даражасига боғлиқ.

Мамлакатимизда ҳақиқий демократиянинг зарур ва қонуний белгиси бўлган кўппартиявийлик тизими танланишини қуйидаги омиллар билан изоҳлаш мумкин:

Биринчидан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг ­12-моддасида: «Ўзбекистон Республикасида ижти­моий ҳаёт сиёсий институтлар, мафкуралар ва фикрларнинг хилма-хиллиги асосида ривожланади» мазмунидаги қоида мустаҳкамланган ва унинг моҳияти кўппартиявийлик тушунчаси билан мутаносиб;

Иккинчидан, катта аҳоли сонига эга бўлган давлатимизда фикр­лар, қарашлар ҳам хилма-хил бўлиши табиий эди. Шунинг учун ҳам, жамиятда мавжуд турли қатламлар, гуруҳларнинг манфаатини ифодаловчи ҳамда унинг давлат бошқарувида амалга ошишига замин яратувчи кўппартиявийлик тизими зарур, деб танланди;

Учинчидан, жамиятдаги барча сиё­сий кучлар, ижтимоий табақаларнинг кенг иштирокини таъминловчи кўппартиявийликка асосланган сайлов давлат ҳокимияти вакиллик органларини ташкил этишнинг демократик кўриниши ҳисобланади. Сайловларни кўппартиявийлик асосида ўтказиш, сайловчилар танлови учун бир неча номзодлар курашини тақозо қилади. Сайловчилар, яъни халққа ушбу номзодлардан танлаб олишнинг реал ҳуқуқи берилади.

Турли мамлакатларда партияларнинг ривожланиши ҳар хил кечади. Бу ривожланиш ҳар бир давлат, миллат тарихи, сиёсий фаоллиги, ижтимоий-сиёсий тажрибасидан келиб чиқиб, миллий хусусиятлари асосида турлича бўлади. Албатта, қонунларда белгилаб қўйилгани билан кўппартиявийлик тизими ўз-ўзидан шаклланиб қолмайди. Бунинг учун муайян вақт, фуқароларнинг сиёсий-ҳуқуқий дунёқараши юксалиши талаб этилади. Яъни, кўппартиявийлик қонуний асосларга кўра, табиий шароитда юзага келади.

Шу маънода, мамлакатимизда кўппартиявийлик тизими ўзига хос тадрижий тарзда шаклланди. Аввало, шуни таъкидлаш лозимки, Ўзбекистон мустақилликка эришган, якка ҳокимликни суриб келган коммунис­тик партиядан воз кечилган бир шароитда халқнинг бошини қовуштирадиган, бир ғоя атрофида бирлаштиришни ўз зиммасига оладиган сиёсий куч керак эди. Ана шундай мураккаб вазиятда, 1991 йил ­ноябрь ойида Ўзбекистон Халқ демократик партияси ташкил этилди. Бу янги партия янги тузум шароитида кўп синовлардан муваффа­қиятли ўтди, тажриба орттирди.

1995 йилда Ўзбекистон «Адолат» социал-демократик партияси ҳамда Ўзбекистон «Миллий тикланиш» демократик партияси, 2003 йилда эса Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати — Ўзбекистон либерал демократик партияси тузилди.

Ҳозирги кунда ушбу тўрт сиёсий партия бир хил шароитда, тенгма-тенг ҳуқуқ билан фаолият кўрсатмоқда. Албатта, бу сиёсий партиялар ўз мақсади ва вазифалари, устави ва дастурига эга.

Сиёсий партияларнинг молиявий мустақиллигини таъминлаш мақсадида, 2004 йилда қабул қилинган «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги қонун сиёсий партияларнинг том маънодаги мус­тақиллигини таъминлашга ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда. Мазкур Қонуннинг 7-моддасида сиёсий партияларнинг устав фаолиятини давлат томонидан молиялаштириш назарда тутилган. Хусусан, унда «Сиёсий партия, агар у Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатасига сайлов якунлари бўйича «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси тўғрисида»ги Конституциявий Қонунга мувофиқ Қонунчилик палатасида сиёсий партия фракциясини тузиш учун зарур миқдорда депутатлик ўринларини олган бўлса, ўзининг уставида назарда тутилган фаолиятини молиялаштириш учун давлат маблағларини олиш ҳуқуқига эга бўлади», деб белгиланган.

Айтиш керакки, сиёсий партиялар фаолиятининг ташкилий-ҳуқуқий ва иқтисодий асослари вужудга келгач, жамиятни янгилашнинг янги бос­қичида уларнинг конституциявий ҳуқуқий асосларини янада такомиллаштириш зарурати туғилди.

2007 йил 11 апрелда қабул қилинган «Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партияларнинг ролини кучайтириш тўғрисида»ги Конституциявий Қонун ҳамда «Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг айрим моддаларига (89-моддасига, 93-моддасининг 15-бандига, 102-моддасининг иккинчи қисмига) тузатишлар киритиш тўғрисида»ги Қонун сиёсий партиялар фаолиятини ривожлантиришда муҳим ҳуқуқий асос бўлди.

Ҳар икки қонун Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 83-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан Олий Мажлис Қонунчилик палатасига қонунчилик ташаббуси тартибида киритилганини алоҳида таъкидлаш жоиз. Мазкур қонунлар мамлакатимиздаги тадрижий демократик ислоҳотларнинг изчил ва мантиқий давомидир.

Конституциявий қонун сиёсий партияларга кенг имкониятлар берди. Масалан, унда сиёсий партиялар фракцияларининг ҳуқуқий мақоми аниқ белгиланган ҳамда сиёсий партия фракцияси тушунчаси очиб берилган. Қонунчилик палатасида кўпчилик ўринни эгаллаган сиёсий партия фракцияси парламентдаги кўпчиликни ташкил этиши, шу билан бирга, дастурий вазифаларининг яқинлиги ёки ўзаро мослигидан келиб чиққан ҳолда блок тузган бир неча сиёсий партиялар фракциялари ва Ўзбекистон экологик ҳаракатидан сайланган депутатлар ҳам парламент­даги кўпчиликни ташкил этиши мумкинлиги белгиланди. Қолаверса, қонунда «мухолифат» тушунчаси киритилган бўлиб, унга кўра, янгидан шакллантирилган ҳукуматнинг тутган йўли (курси) ва дастури ёки унинг айрим йўналишларига қўшилмайдиган сиёсий партиялар фракциялари, шунингдек, Ўзбекистон экологик ҳаракатидан сайланган депутатлар ўзларини мухолифат деб эълон қилиши мумкинлиги назарда тутилди.

Конституциявий қонуннинг 3-моддасида сиёсий партиянинг Қонунчилик палатасида тузилган фракцияси ўз вакилини Қонунчилик палатаси Спикери ўринбосари лавозимларидан бирини эгаллашида кафолатли ҳуқуққа эга эканлиги белгиланган. Бу норма мазмун ва мақсадига кўра, ­сиёсий партиялар фракцияларининг Олий Мажлис қуйи палатаси фаолиятини ташкил этишдаги ролини янада кучайтиришга, фракцияларнинг ваколатлари ва имкониятларини кенгайтириш, палатада қарорлар қабул қилиш жараёнини демократлаштиришга шароит яратади.

Мазкур конституциявий қонун мамлакат сиёсий майдонидаги партияларга кенг ваколатлар бериш баробарида улар зиммасидаги масъулиятни ҳам оширди. Сиёсий партияларнинг фаолият йўналиши ва дастурларини янада ривожлантириш, уларнинг парламент қуйи палатаси ва маҳаллий Кенгашлар ишидаги кенг иштирокини мус­таҳкамлайдиган барқарор тизимни шакллантириш кўзда тутилди.

Президентимиз таъбири билан айтганда, ушбу ўзгаришлар «Ҳеч шуб­ҳасиз, демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш борасида асосий ва ҳал этувчи роль ўйнайди». Мазкур муҳим ҳужжат партиялараро соғ­лом рақобатни кучайтириб, сиёсий кучларнинг ўз электорати манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган хатти-ҳаракатларини кескин оширди, дастурий масалаларда турли тортишув ва кескин баҳс-мунозараларини кучайтирди.

Президент Ислом Каримовнинг 2010 йил 12 ноябрда Oлий Мажлис Қoнунчилик палатаси ва Сeнатининг қўшма мажлисидаги маърузасида ҳам сиёсий партияларнинг давлат бош­қарувидаги ролини оширишга қаратилган қатор таклифлар илгари сурилди. Ушбу таклифлар асосида 2011 йил 18 апрелдаги қонун билан Кoнституциямизнинг 98-мoддасига киритилган ўзгартишлар алоҳида аҳамият касб этади. Ундан кўзланган асосий мақсад Бoш вазир лавoзимига нoмзoд кўрсатиш ва уни тасдиқ­лашнинг янада дeмoкратик тартибини ўрнатиш ҳисобланади. Унга кўра, «Ўзбeкистoн Рeспуб­ликаси Бoш вазири нoмзoди Ўзбeкистoн Рeс­пуб­ликаси Oлий Мажлисининг Қoнун­чилик пала­тасига сай­лoвларда энг кўп дe­путатлик ўрнини oлган сиё­сий партия ёки тeнг миқдoрдаги ­дe­путатлик ўрин­ларини қўлга киритган бир нeча сиёсий партиялар тo­мo­нидан таклиф этилади». Ушбу норма сиёсий партияларнинг давлат бош­қарувидаги ролини оширишга қаратилган ислоҳотларнинг навбатдаги муҳим босқичини бошлаб берди.

2014 йилда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг айрим моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида (32, 78, 93, 98, 103 ва 117-моддаларига)»­ги Қонун мамлакатимизда сиё­сий партиялар ролини кучайтириш ҳамда кўппартиявийлик тизимини ривожлантириш бўйича охирги ўн йилликда амалга оширилган демократик ўзгаришларнинг мантиқий давоми бўлди. Хусусан, мазкур қонун асосида Конс­титуциянинг 98-моддасига киритилган ўзгартишларга кўра, Ўзбекистон Республикаси Бош вазири лавозимига номзод Олий Мажлисда унинг номзоди кўриб чиқилаётганда ва тасдиқланаётганда Вазирлар Маҳкамасининг яқин муддатга ва узоқ истиқболга мўлжалланган ҳаракат дастурини тақдим этади. Бу Қонунчилик палатасидаги сиёсий партиялар фракцияларига ҳукуматнинг мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш борасидаги энг муҳим вазифаларни амалга ошириш йўналишидаги сиёсатига нисбатан ўз позицияларини аниқ белгилаш имкониятини яратади.

Конституцияга киритилган ушбу норма конституциявий ривожланишнинг халқаро амалиётига тўлиқ мос келади. Хусусан, Европанинг қатор мамлакатларида парламент аъзолари нафақат ҳукумат раҳбари ва аъзоларини тасдиқлайди, балки ҳукумат дастури лойиҳаси бўйича ўз муносабатларини ҳам билдиради.

Шуни ҳам таъкидлаш муҳимки, Конституциямизга киритилган мазкур норма сиёсий партиялар фаоллигини ошириш, партиялараро рақобатни кучайтириш, қонунчилик ва ижро этувчи ҳокимият тармоқлари фаолиятини янада демократлаштиришнинг муҳим омилига айланди.

Хўш, бу ўзгаришлар парламентга ўтказилган сайлов натижаларига қандай таъсир кўрсатди?

Мамлакатимизда 2014 йил 21 декабрда Олий Мажлис Қонунчилик палатасига ўтказилган сайлов натижаси қуйидагича кўрсаткичларни юзага келтирди. Овоз бериш натижаларига кўра, 113 та сайлов округида Қонунчилик палатаси депутатлари сайланди. Шу билан бирга, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига сайлов тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ, Ўзбекистон экологик ҳаракатининг Конференциясида Қонунчилик палатасининг 15 нафар депутати сайланди. Сиёсий партияларнинг кескин рақобати натижасида 22 сайлов округида номзодларнинг бирортаси ҳам сайланиш учун зарур овозларни тўплай олмади. Шу муносабат билан 2015 йил 4 январь куни ушбу округларда такрорий овоз бериш ўтказилди.

Сайловнинг якуний натижаларига кўра, парламент қуйи палатасига 150 нафар депутат сайланди. Уларнинг 24 нафари ёки 16 фоизи хотин-қизлардир.

Парламентда қўлга киритилган депутатлик ўринлари ҳар бир сиёсий партиянинг жамият ва сиёсий саҳнадаги реал ўрнини белгилаб беради. Қуйи палатада кўпчилик ўринни эгаллаган сиёсий партия ҳукумат раҳбари номзодини таклиф этиш орқали ўз Сайловолди дастурини амалга оширишда нисбатан катта имкониятга эга бўлади. Демак, парламент қуйи палатасида энг кўп ўринни олиш учун кураш сиёсий партиялар ўртасидаги рақобатни кучайтириб бораверади.

Бу демократик жамиятга хос ­сиёсий жараён бўлиб, ҳар бир сиёсий партия жамиятимиздаги муайян қатлам манфаатини самарали ҳимоя қилишини таъминлайди, фуқароларнинг хоҳиш-истаклари, халқимизнинг сиёсий иродаси рўёбга чиқишига хизмат қилади.

 

Хушвақт ҲАЙИТОВ,

Тошкент давлат юридик университети катта ўқитувчиси,

юридик фанлар номзоди.



DB query error.
Please try later.