Охирги сонда



Кўп ўқилган мақолалар



Долзарб мавзу



Мақолалар архиви

«    Avgust 2018   
Du Se Cho Pa Ju Sha Ya
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
20.02.2016

ТАБИАТНИНГ ХАЛОСКОРИ – МАЪРИФАТ

Профессор Абдуқодир Эргашев — таниқли эколог олим, биология фанлари доктори, БМТнинг Экологик хавфсизлик ­халқаро Фанлар Академия­си академиги. Кўплаб илмий тад­қиқотлар муаллифи.

Ҳаёти ва фаолияти табиат ҳамда атроф-муҳит муҳофазасига бағишланган фидойи олим билан суҳбатимиз Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг умумбашарий аҳа­мият­га молик ҳужжати — Барқарор тараққиёт концепция­си ва унинг аҳамияти ҳақида бўлди.

— Маълумотларга қараганда 2014 йилда 3,7 триллион куб метр табиий газ қазиб олинган. 2040 йилга бориб бу кўрсаткич 5 триллион куб метрни ташкил этиши кутилмоқда. Нефть қазиб олиш ҳақида ҳам шундай фикрларни айтиш мумкин. Ҳолбуки, она замин ҳам тирик хилқат. Уни бундай истифода этиш бир куни нохуш оқибатларга олиб келмайдими?

— Одам боласининг барча биологик эҳтиёжларини қондирувчи ягона манба бу — она заминимиз ва унинг табиати. Яъни, ҳавонинг мусаффо, сувнинг тоза, озуқанинг пок-покиза, яшиллик оламининг безавол гуллаб-яшнаши ҳаёт-мамот масаласидир.

Аммо инсониятнинг табиат ва унинг бойликларига, атроф-муҳитга нописандлик билан муносабатда бўлиши оқибатида жуда катта миқдордаги бебаҳо ва такрорланмас бойликлардан маҳрум бўлиб қолмоқдамиз. Масалан, ФАО ва ЮНЕП ташкилотининг маълумотига кўра, ХХI асрга келиб сайёранинг табиий биосфераси таназзулга юз тутди. Тропик ўрмонларнинг кесилиши оқи­батида 5 миллион 800 минг, чорва моллари меъёридан ортиқ боқилиши туфайли 6 миллион 800 минг, дарахт ва буталар ўтин учун кесилаётгани сабабли 1 миллион 370 минг, йўллар қурилиши натижасида 1 миллион квадрат километрдан ошиқ ерлар яроқсиз ҳолга келмоқда.

Шунингдек, қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган майдонларда ирригация ва ме­лиорация ишлари нотўғри ташкил этилиши оқибатида 5 миллион 900 минг квадрат километр ернинг бир қисми шўр­ланган, бир қисми чўл­лашган. Бу эса бир неча минг хил биологик турларнинг батамом қирилиб, йўқ бўлиб кетишига олиб келмоқда.

Ер юзида жами 13 миллиондан ортиқ турлар мавжуд бўлиб, уларнинг 1,75 миллион тури фанга маълум. Ҳозир бу турларнинг йўқолиб кетиш тезлиги ўтган асрларга нисбатан юз ва ҳатто минг баробар тез рўй бераётир.

Устига-устак, ўтган юз йил давомида ер юзида аҳоли икки миллиардга кўпайган. Агар шуни инобатга олсак, вазият нечоғли оғир экани кундай равшан бўлади. Маълумотларга кўра, 2050 йилга бориб ер юзи аҳолиси 8 миллиарддан ошади. Табиийки, шунга яраша тоза ичимлик суви, мусаффо ҳаво, озиқ-овқат ва бошқа ноз-неъматлар зарур. Бизни ёлғиз она замин боқади. Буни ҳеч қачон унутмаслик лозим. Сир эмас, дунёнинг кўплаб йирик шаҳарлари саноат корхоналари тутунига кўмилиб қолмоқда. Ноэкологик технологиялар атроф-муҳит булғаниши, ҳаво қатлами ҳамда сув манбалари заҳарланишига олиб келмоқда.

— Демак, одамзод табиатга узлуксиз тажовуз қи­либ, атроф-муҳитга катта зиён етказмоқда. Бу жараённи тўхтатишнинг иложи борми?

— Бор. Бунинг чораси — халқаро ҳамкорлик. Шунинг учун ҳам БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 2010 йил — Бутун дунёда биологик хилма-хилликни асраш йили, деб эълон қилинди ва жаҳон халқ­лари эътибори шу ўта долзарб масалага қаратилди. Маълумки, БМТ Бош Ассамблеяси 2005 йилдан 2014 йилгача бўлган даврни бутун дунёда «Барқарор тараққиёт таълими» ўн йиллиги деб эълон қилган. Бу ҳаракатга жаҳоннинг барча мамлакатлари якдиллик билан қўшилди ва бизнинг юртимизда ҳам бу борада кенг кўламли ишлар қилинди. Марказий Осиёда биринчи бўлиб Ал-Хоразмий номидаги Урганч давлат университетида ЮНЕСКОнинг Барқарор тараққиёт таълими кафедраси очилгани бунга мисол бўла олади.

Шунингдек, БМТ 1992 йили Рио-де-Жанейрода атроф-муҳитни асраш ва тараққиёт масалаларига бағишланган халқ­аро анжуман ташкил этган эди. Унда 179 мамлакат раҳбарлари, таниқли олимлар, дин пешволари, жамоат арбоблари, журналистлар иштирок этишди. Ёдимда, анжуманда «Атроф-муҳит ва унинг муҳофазаси ҳақидаги декларация», «ХХI аср кун тартиби» ва бир неча муҳим Конвенция­лар имзоланганди. Шу тарзда дунё давлатлари олдига барқарор тараққиёт йўлига ўтиш вазифаси қўйилди.

Ўша анжумандан сўнг Бар­қарор тараққиёт концепцияси дунё бўйлаб ёйилди ва шунга кўра, кўплаб амалий ишлар бошланди.

1995 йил БМТнинг Барқарор тараққиёт масалалари бўйича комиссияси янги бир дастур ишлаб чиқди. У 130 кўрсаткични қамраб олган. Ўша ҳужжатда экологик тоза технологияларга алоҳида урғу берилган бўлиб, табиатни кўз қорачиғидек асраш, ер ва сув манбаларидан оқилона фойдаланиш, турли чиқиндиларни қайта ишлаш ва хавфсизлантириш, чўлланишга қарши кураш, биохилма-хилликни сақлаб қолиш масалаларига жиддий эътибор қаратилган.

Барқарор тараққиётнинг зарурий тус олиши Марказий Осиё давлатлари учун ҳам жуда муҳимдир. Яқин ўтмишда ердан шафқатсизларча фойдаланиш, «табиатдан ўз ҳақимизни айириб оламиз», деган ғайритабиий ҳаракатлар оқибатида Марказий Осиё экологик ҳалокат ёқасига келиб қолди. Бунга биргина Орол денгизининг қуриши ва у билан боғлиқ салбий оқибатларни мисол қилиб кўрсатиш кифоядир.

Ниҳоят, БМТ Бош Ассамблеясининг 48-сессиясида давлатимиз раҳбари Орол фожиаси бутун ер юзига таҳдид солаётганини айтиб, жаҳон ҳамжамиятини уни бирга бартараф этишга ундади. Шундан сўнг Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари мазкур масала юзасидан кўплаб учрашувлар ўтказиб, тегишли қарорлар қабул қилишди. 1994 йил Парижда, 1997 йил Тошкентда донор мамлакатлар билан мулоқот ва музокаралар ташкил этилди, жаҳоннинг йирик банклари томонидан денгизни асраб қолиш учун қилиниши лозим бўлган ишлар ва уни молиялаштириш масаласи кўриб чиқилди.

Президентимиз ташаббуси билан 1995 йилда Нукус шаҳрида шу масалага доир БМТ Конференцияси ўтказилди. Бир сўз билан айтганда, Орол бўйини жонлантириш борасида амалий ишларга қўл урилди. Ўтган йили Амударё суви денгизга бориб қўшилди...

— Ер юзини, инсониятни хавф-хатарлардан, аниқроғи табиий фалокатлардан асраш учун нималар қилиниши керак, деб ўйлайсиз?

— Табиатни ҳам, жамиятни ҳам турли-туман балои офатлардан қутқарадиган қудратли куч — маърифатдир. Маърифат эса юксак маънавиятнинг қон томири. Ёш авлод она табиатга меҳр-муҳаббат руҳида тарбияланса, кўпгина хатарларнинг олди олинишига ишончим комил.

 

Бардамбек САЪДУЛЛАЕВ

суҳбатлашди.



DB query error.
Please try later.