05.03.2015

ДУНЁГА ДОСТОН АЛПОМИШ

Жанубий кореялик олима О Ин Кёнг «Алпомиш» ва «Жумонг» достонлари материаллари асосида ўзбек ва корейс қаҳрамонлик эпослари қиёсий таҳлилига бағишланган докторлик диссертациясини ёқлади.

— Мен 2010 йилдан буён ЎзРФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институтида илмий тад­қиқотчи сифатида фаолият юритиш билан бирга Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университетида дарс бердим, — дейди О Ин Кёнг. — «Алпомиш» достонининг ғояси, тили ва услуби мени ниҳоятда ҳайратга солди. «Жумонг» ҳам корейс халқининг қаҳрамонлик эпоси ҳисобланади. Ўзбек халқига бу достон «Жумонг» телесериали орқали яхши таниш. Бу икки достоннинг сюжетини ташкил этувчи асосий воқеаларнинг илдизи Марказий Осиёда яшаган қадимги туркийларнинг анъаналарига бориб тақалиши фанда олимлар томонидан исботланган. Шунингдек, «Алпомиш» ва «Жумонг» достонларининг қиёсий тадқиқ этилиши икки халқ руҳиятидаги муштарак жиҳатларни очиб бериши билан ҳам қимматлидир.

«Жумонг» достони Ҳемосу, Жумонг, Юри каби уч авлод саргузаштлари ҳақида ҳикоя қилади. «Алпомиш»да ҳам уч авлод, яъни Бойбўри билан Бойсари, Алпомиш ва унинг ўғли Ёдгор тақдири баён этилган.

Аҳамиятлиси, икки достоннинг тузилиши ҳам эпик асар қурилишига тўла мос келади. Айрим ўхшаш хусусиятлар ҳақида фикр юритсак. Масалан, ҳар икки қаҳрамон ҳам аслзода насл-насабга мансубдир. Алпомишнинг отаси Бойбўри Бойсун-Қўнғирот элининг сарбонидир. Жумонг эса бир томондан кўк, яъни руҳлар дунёсига боғланади. Ғайритабиий туғилиш талқинини олсак, Жумонгнинг онаси Юҳва осмондан тушган илоҳий нурдан ҳомиладор бўлади ва бир дона катта тухум қўяди. Қирол тухумни ташлаб юборади. Аммо жониворлар уни асраб қолишади. Воқеалар ривожида қирол тухумни яна Юҳвага қайтариб беради ва шу тариқа Жумонг дунёга келади.

«Алпомиш» достонида эса бундан-да таъсирчан лавҳалар бор. Бойбўри ва Бойсари тўйга боришганида уларни фарзанди йўқ деб беҳурмат қилишади. Бундан ранжиган ака-укалар Шоҳимардон пир мозорига бориб, қирқ кун тунайдилар. Қирқ биринчи куни шундай илоҳий хабар эшитадилар:

«Бойбўри, сенга худойим бир ўғил, бир қиз берди, ёлғиз эмас эгиз берди; Бойсари, сенга худойим бир қиз берди, эгиз эмас ёлғиз берди. Бундан борсанг, фарзандларни кўрсанг, халойиқни йиғсанг, тўй-томошалар берсанг, тўйда қаландар бўлиб бориб, болаларингнинг отини ўзим қўйиб келаман».

— Эпос қаҳрамонларининг ноодатий хусусиятлари ва мақсадлари ўртасида қандай боғлиқликни кўрдингиз? 

— Алпомиш ва Жумонг жуда кўп ноёб қобилиятларга эга. Масалан, икки қаҳрамон ҳам камондан бехато ўқ уза олиши билан машҳур. Алпомиш ўзининг мардлиги ва жасорати туфайли Барчинни қутқариб, эл-юрти, ёри ва халқининг ориятини, манфаатини ҳимоя қилади. Жумонг ҳам барча қийинчиликларни енгиб, ўзи орзу қилган салтанатни бунёд этади.

Жумонг образида ҳам кўпгина ижобий хусусиятлар мавжуд. Уларнинг аксари илоҳийлик воситасида акс эттирилган. Алпомишнинг фазилатлари эса табиий ва ишонарли. Шунинг учун бугунгача унинг сифатлари ўзбек ўғлонларига ибрат бўлиб келади. Биргина мисол: Алпомиш Қалмоқ эли зиндонида эди. Дўсти Қоражон дарагини топиб келади ва чоҳга арқон ташлайди. Чирмовиққа осилиб чиқаётган алп негадир ярим йўлда арқонни кесиб, зиндонга қайтади. Алпнинг ори келади, эртага юзимга солмасин дейди. Мана сизга ҳақиқий йигитнинг ор-номуси.

— Халқ достонларида қаҳрамонлар мислсиз жасоратларидан сўнг, юксак ном ва эътирофларга сазовор бўлишади. Бу ҳақида қандай фикрдасиз?

— Қадимги туркийлар анъанасига кўра, кишининг жамиятда тутган мавқеи ва кўрсатган жасоратларига қараб исм ҳам ўзгартирилган. Ҳар икки достонда ҳам қаҳрамонларга исм қўйиш жараёни алоҳида аҳамиятга эга. Улар қайсидир жасорати туфайли иккинчи бир улуғ номга сазовор бўлади.

Алпомишга илк бор қаландар-дарвеш қиёфасидаги пир томонидан Ҳакимбек деб исм берилиши ва кейинчалик унинг алп бўлиб етишиши башорат қилинади. У 7 ёшида Алпинбий бобосидан қолган ўн тўрт ботмонлик ёйдан отиб, ҳаммани ҳайратга солади. Шундан сўнг тўқсон алпнинг бири сифатида тан олиниб, Алпомиш номини олади.

«Жумонг» ҳам мерганликда тенгсиз эканлигини исботлай олган қаҳрамон. Аслида унинг исми «камонни яхши отувчи одам» маъносини англатади.

Ўйлаб кўрсам, «Алпомиш» дос­тони ҳали дунё миқёсида ўрганиладиган қаҳрамонлик эпоси. Мен буни ҳаммага баралла айта оламан...

 

«Ўзбекистон овози» мухбири

Бобур ЭЛМУРОДОВ

суҳбатлашди.



DB query error.
Please try later.