06.02.2014

«НАВОБАХШ ҲИКМАТЛАР»

Таниқли навоийшунос олим, маънавият ва маърифат тарғиботчиси, Самарқанд давлат университети профессори, «Ўзбекистон овози» ва «Голос Узбекистана» газеталари таҳрир ҳайъати аъзоси ­Муслиҳиддин Муҳиддиновнинг шу номдаги китоби яқинда СамДУ нашр-матбаа ва ахборот маркази томонидан чоп этилди.

Мазкур китобдан Навоий ­сабоқлари, ҳамдлардаги ҳикматлар, комил инсон тимсоли, кўнгил талқини, Низомий ­Ганжавий ижодида инсон тасвири, Хусрав Деҳлавий ва ­Алишер ­Навоий ижодида адабий-танқидий қарашлар тарихига доир бўлимлар ўрин олган.

Биз газетхонларимиз эътиборига ушбу тадқиқотдан бир парчани ҳавола этмоқдамиз.

«...Навоий наздида Инсоннинг ҳаёти ва фаолияти унга берилажак баҳо учун асос. Инсон жамият ичида бўлиши, унга адолат ва ҳалоллик нуқтаи назаридан хизмат қилиши, хиёнат кўчасига кириб ўзининг асллигига путур етказмаслиги талаб этилади. Суврати сийратига тўғри келиб, ундан чин инсонийлик нури ёғилиши жоиз. Навоий ўзгалар ғамида юрадиган, ҳиммати баланд, ҳожатбарор, адолатпаноҳ инсонларни улуғ кўради. Зеро, инсон мав­ҳум тушунча эмас, у ўз касб-кори, жамиятда эгаллаган мавқеи бор бўлган шахсдир:

Одами эрсанг, демагил одами,

Оники йўқ халқ ғамидин ғами.

Табиийки, савол туғилади. Ана шундай олижаноб инсон бўлиш учун нима қилмоқ керак? Авваламбор, таълим-тарбия, одоб, иффат, ҳаё, қаноат, сабр, билимга эгалик даркор. Зотан, илмсизлик жоҳилликка, тарбиясизлик такаббурликка, одобсизлик калтабинликка, ҳаёсизлик ва ­иффатсизлик разолатга, қаноатсизлик зулмга, сабр­сизлик ёмонликка етаклайди. Кўриниб турибдики, иллатлар худди занжирдай бир бирига чирмашиб келади.

Дейлик одобдан бехабар бола, албатта бир кун келиб оиласига озор беради. Хатосини англаб етишга ўзида куч тополмайди. Натижада жоҳилликка юз тутади.

Инсон учун, аввало, одоб пойдевор. Одобли одам ўзида ҳаётда қоқилмай, олдинга интилиш хусусиятини шакллантиради.  Одоб ўз навбатида билим томон етаклайди. Демак, одобни таниган ва билган борки, билим олишга ҳаракат қилади. Билимли инсон эса ўз навбатида сабр ва қаноатни ўзида жо айлайди. Билим чўққиларини забт этган киши шубҳасиз ҳаё ва иффат даражасига сазовор бўлади. Ҳаё ва иффатга эришган зотга вафо ва ишқ бўстонининг эшиклари очилади. Энди у янада такомилга етиб, комиллик сари қадам ташлайди.

Алишер Навоий ҳазратлари таъкидлайди: «Адаб дабъидаким, кичикларга мўжиби саодатманлиғ ва улуғларга боиси сарбаландлик дурур ва тавозеъ васфидаким, «дол»дек қаддини хам қилғон қадамин давлат фарқиға қўяр ва ҳаё зиёсидаким, ҳар киши кирса раҳмат ёғинлари бирла сероб бўлур».

Мазмуни: Адаб расми ҳақидаки, кичикларнинг бахтиёрлигига ва катталарнинг бошини баланд бўлишига сабабдир. Тавозеъ, таърифи шуки, қаддини «дол» ҳарфидек тутиб юрган кишининг қадами уни юксакларга элтади ва ҳаё нури ҳақидаким, ҳар ким бу нурга чўмилса, раҳмат ёмғири ила сероб бўлади.

Аёнлашадики, Навоий адабни саодатманлик-бахтиёрлик калити деб ҳисоблайди. Ҳаё билан хуштавозеъликни эса одобнинг асосий шарти сифатида талқин этади. Навоий, айниқса, бу хислатларни «талаб уйида нишаст айлаган», яъни маърифатга талабгор одамлар учун ўта зарурлигини уқтиради. Боиси бу тоифа одамлар кибр-манманликдан ўзини йироқ тутган, риёзатлар чеккан, нафсу ҳаво, ҳирсу таъма ўтини ўчирган, кўнглида қинғир фикр­лар, алдамчилик, ёлғон-фириб ўйи бўлмаган сидқу садоқатга собит кишилардир. Шоирнинг ёзишича, ана шу фазилатни ўзида намоён этган киши одобда ҳам гўзал:

Элга шараф бўлмади жоҳу насаб,

Лек шараф келди ҳаёву адаб.

Яъниким, одамни мансабу нас­лу насаб эмас, балки ҳаё ва адаб улуғлайди, эл кўзига шарафли қилиб кўрсатади».

Ушбу китоб улуғ бобомиз ­Алишер Навоий даҳосини ўрганишда яна бир қимматли манба бўлиб хизмат қилади, деб ўйлаймиз.

Темур Аъзам,

«Ўзбекистон овози» мухбири. 



DB query error.
Please try later.